Hoofdstuk 6: Het Alfabetisme

Onderzoek naar het alfabetisme heeft in België lange tijd stilgelegen. Heden ten dage is het een veel bestudeerd thema geworden. Eén van de bronnen die deze studie mogelijk maken, zijn de huwelijksakten. Door systematisch na te gaan of iemand zijn akte kon ondertekenen, kunnen we inzicht verwerven in de alfabetisatiegraad.

Alvorens over te gaan tot de resultaten van de geletterdheid in Heist en Knokke, staan we eerst even stil bij de begrippen ‘alfabetisme’ en ‘analfabetisme’. Vervolgens kijken we na of het ‘kunnen schrijven’ een invloed had op de partnerkeuze bij het huwelijk. We ronden tenslotte dit hoofdstuk af door de geletterdheid te controleren in elke beroepsklasse.

1. De alfabetisatiegraad[68]

Over het algemeen wordt een geletterd persoon omschreven als iemand die kan lezen én schrijven. Dit betekent dat al wie slechts één van beide vaardigheden bezit als een analfabeet wordt beschouwd. In de huwelijksakten kunnen we echter maar één van beide criteria meten. Enkel het schrijven is controleerbaar aan de hand van de handtekening. De resultaten van ons onderzoek moeten daarom met de grootste omzichtigheid geïnterpreteerd worden.

We hebben enerzijds te maken met een onderschatting van de geletterdheid. Er zijn immers mensen die wel kunnen lezen, maar niet kunnen schrijven. Niettemin worden zij gerekend onder de analfabeten.

Nochtans werkte het vroegere onderwijssysteem het in de hand dat veel meer mensen konden lezen dan schrijven. De aandacht werd namelijk in de eerste fase toegespitst op het lezen. Nadien ging men over op schrijven, het rekenen en de algemene leerstof. Wanneer men door omstandigheden de school vroegtijdig moest verlaten, had men geen kans meer om een volwaardig alfabeet te worden.

Anderzijds leidden onze resultaten ook tot een overschatting van het aantal geletterden. Het noteren van de eigen naam bewijst nog niet het kunnen schrijven.

Sommige analfabeten oefenden soms dagenlang om toch maar hun naam te kunnen schrijven onderaan de huwelijksakte. Op de hoogdag zelf lukte dit schrijven soms vrij aardig. Bij anderen viel de onzekerheid op uit de stuntelige signatie.

Dit zou ons in staat moeten stellen om een kwalitatief onderscheid te maken tussen de soorten handschriften. Op deze manier kon de passieve geletterdheid opgespoord worden.

Ondanks deze kritische opmerkingen bleef de handtekening op tal van akten een waardevol gegeven in het meten van alfabetisme.[69]

De alfabetisatiegraad was een belangrijke waardemeter. Wanneer het economisch minder goed gaat en er zich een proces van verarming voordoet, moet ook de arbeid van kinderen bijdragen tot het gezinsinkomen. Kinderen lopen dan weinig of geen school en zijn bijgevolg weinig of niet geletterd.

Lange tijd schonk men aan het onderwijs weinig of geen aandacht. Doorheen de 17^de en 18^de eeuw poogde vooral de Kerk om het schoolwezen verder uit te bouwen. Tijdens de Franse overheersing (1795-1815) werd slechts een deel van de hervormingen in het onderwijs verwezenlijkt. Ondanks de pogingen van Willem I tijdens het Hollands bewind (1815-1830) om het onderwijs nieuw leven in te blazen, veranderde niet veel aan het schoolwezen. Echte wijzigingen kwamen er pas na de Belgisch onafhankelijkheid. Tussen 1830 en 1860 werd er door de overheid heel wat geïnvesteerd in de uitbouw van het schoolwezen en vooral in het lager onderwijs.

De investeringscampagne moest echter tijdelijk gestaakt worden omwille van de economische crisissen van 1845-1847 en 1853-1856. Ondanks de tevergeefse inspanningen bleef de scolarisatiegraad in Vlaanderen aan de lage kant.

Niet enkel schoolonderbrekingen kwamen courant voor, ook vele kinderen beëindigden hun lagere studies vroegtijdig. Daarvoor werd vaak met de vinger naar de ouders gewezen. Zij konden toen het belang van schoollopen nog niet inschatten.

Laten we nu deze ontwikkeling van het schoolwezen, namelijk de weerslag ervan bekijken in de evolutie van de alfabetisatiegraad in Vlaanderen. Op het einde van het Ancien Régime was nauwelijks de helft van de mannen en één vierde van de vrouwen geletterd. Vooral met het alfabetisme van de vrouwen was het in heel Vlaanderen bijzonder ongunstig gesteld. In de eerste helft van de 19^de eeuw kende het alfabetisme slechts een beperkte vooruitgang. Naar het midden van de 19^de eeuw en vooral na de jaren zestig was er een opwaartse beweging van de geletterdheid waarneembaar. Onder de mannelijke bevolking bleef het aantal geletterden op hetzelfde niveau, rond 50 %. Bij de vrouwen daarentegen was er een opvallende omschakeling. Het percentage geletterde vrouwen steeg naar 40 à 45 % en benaderde nu de cijfers van de mannen. Dankzij de oprichting van spin- en kantscholen leerden vrouwen naast manuele vaardigheden, ook lezen en schrijven. Tegen het einde van de 19^de eeuw kon reeds 75 à 80 % van de bevolking lezen en schrijven.[70]

Specifiek voor Knokke en Heist komen we tot de volgende vaststellingen. Een eerste duidelijke conclusie is het verschil in alfabetisme tussen mannen en vrouwen. De geletterdheid van vrouwen lag gemiddeld heel wat lager.Doorheen de tijd (1781-1890) werd dit verschil kleiner.

Alfabetisatiegraad in absoluut aantal en percentages per periode in Heist en in Knokke

In de periode 1781-1790 kon 66,7 % van de mannen in Heist hun handtekening plaatsen terwijl slechts 15,2 % van de vrouwen dit kon. In Knokke kon zowat de helft van de mannen hun huwelijksakte ondertekenen, bij de vrouwen was dat maar een luttele 4,8 %.

In de daaropvolgende periode van 1811-1820 steeg alleen het percentage geletterde vrouwen in Knokke. In Heist deden zowel mannen als vrouwen een stapje terug.

Het aantal vrouwen dat hun handtekening kon plaatsen steeg in Heist en Knokke continue in de periode 1841-1850.Het aantal geletterde mannen in Knokke bleef zowat gelijk, maar in Heist daalde het cijfer nog verder.

1861-1870 werd gekenmerkt door een voortdurende stijging van de alfabetisatiegraad. Enkel in Knokke bleef het aantal geletterde mannen rond 58 %.

In de periode 1881-1890 was reeds 85 à 90 % van de mannen alfabeet en ongeveer 68 % van de vrouwen.

Alfabetisatiegraad: absolute cijfers en percentages per jaar in Heist en Knokke