Deel III. De Gezinsreconstructie

Hoofdstuk 1 - De samenstelling van de gezinsfiches

Na de uitgebreide externe benadering, waarbij de gegevens uit de doop-, huwelijks- en begrafenisakten chronologisch verwerkt werden, gingen we over tot een diepere analyse in de vorm van de gezinsreconstructie. Aangezien de doopakten tot ca. 1715 duidelijke gebreken vertonen en we een veiligheidsmarge van vijf jaar wilden hanteren, werd 1720 als aanvangsjaar voor die gezinsreconstructie genomen. Het jaar 1790 fungeerde als slotjaar, waardoor een periode van 70 jaar bestudeerd kon worden.

Bij de gezinsreconstructie werd uitgegaan van alle huwelijken tussen 1720 en 1790. Daaraan relateerden we alle gegevens m.b.t. geboortes en overlijdens. Op die manier bekwamen we honderden gezinsfiches. Daarbij werd het vooropgestelde model van M. Fleury en L. Henry gevolgd[1]. Dit langdurig en geconcentreerd werk leverde in totaal 1248 gezinsfiches op. Daarop werd een classificatie van de fiches gemaakt naar nauwkeurigheid en volledigheid. Eerst verdeelden we de fiches waarvan we de huwelijksdatum kenden (M-fiches) en die waarvan de huwelijksdatum onbekend was (E-fiches)[2]. De gezinnen van het M-type huwden dus in Kanegem tussen 1720 en 1790, terwijl de gezinnen van het type E niet in Kanegem trouwden in dezelfde periode ofwel voor 1720 in de echt getreden waren - al dan niet in Kanegem. Vanzelfsprekend waren de M-fiches het interessantst voor ons onderzoek. Daarom werden zij nog eens onderverdeeld:

* les fiches fermés (de einddatum van het huwelijk is bekend):

I.       de geboortedatum van de echtgenote is precies gekend

II.      de geboortedatum van de echtgenote is approximatief gekend

III.     de geboortedatum van de echtgenote is niet gekend

* les fiches ouvertes (de einddatum van het huwelijk is niet bekend):

IV.    de geboortedatum van de echtgenote is precies gekend

V.      de geboortedatum van de echtgenote is approximatief gekend

VI.    de geboortedatum van de echtgenote is niet gekend

Naar het voorbeeld van C. Vandenbroeke werden de M-fiches nog op een andere manier onderverdeeld, met name in gezinnen van het type MA en gezinnen van het type MB. Voor de gezinnen van het type MA geldt dat de onderzoeker vermoedt dat alle geboortes gekend zijn, terwijl dit niet opgaat voor de gezinnen van het type MB. Uiteindelijk leveren deze onderverdelingen de volgende classificatie op voor onze studie:

Tabel 32 - Classificatie van de gezinsfiches

Van bijna 40 % van de gezinsfiches kennen we de huwelijksdatum dus niet. Zij werden gesloten buiten Kanegem of voor 1720. De meeste leveren zelfs héél summiere gegevens op, hoewel sommige toch vrij volledig lijken te zijn. Ook het hoge aantal fiches van het type MB valt op. Dat heeft vooral te maken met de vele MB.VI-fiches, waar we vaak bitter weinig informatie over hebben. Het feit dat een huwelijk meestal gesloten werd in het dorp van de vrouw, waarna men dikwijls een andere woonplaats - veelal het dorp of de stad waar de man woonde - ging opzoeken, heeft hiermee veel te maken. Ook is het zo dat in deze groep veel gezinnen opgenomen werden die in 1797 nog niet voltooid waren[3]. De meest betrouwbare en volledige fiches zijn uiteraard de MA.I- en MA.II-fiches. Hoewel zij amper 15 % van de gezinnen uitmaken, mogen we toch aannemen dat zij vrij representatief zijn voor de hele groep en we zo toch een benadering van de 18e-eeuwse demografische werkelijkheid kunnen reconstrueren.

De volgende hoofdstukken zijn quasi volledig gebaseerd op de gezinsreconstructie. Vooreerst staan we stil bij de nuptialiteit, waarna de fecunditeit en de mortaliteit aan bod komen. Toch zal hier en daar ook gebruik gemaakt worden van andere bronnen, omdat zij informatie opleveren die nauw verband houdt met de besproken onderwerpen.

Hoofdstuk 2 - De nuptialiteit

§ 1. De leeftijd bij het eerste huwelijk

De leeftijd bij het eerste huwelijk is uitermate belangrijk in een demografische studie, omwille van de rechtstreekse invloed op de bevolkingsgroei. Hoe jonger men immers huwt, hoe langer de vruchtbare periode van de vrouw kan benut worden en hoe meer kinderen er dus geboren worden. Huwt men echter op latere leeftijd, dan wordt de vruchtbare periode ingekort en zal het kinderaantal lager liggen. In het eerste geval spreken we van een intensief huwelijkspatroon, terwijl we het in het andere geval hebben over een restrictief huwelijkspatroon.

Lange tijd dachten velen dat het Ancien Régime gekenmerkt werd door een intensief nuptialiteitspatroon, m.a.w. dat men op (zeer) jonge leeftijd huwde. Die misvatting leeft zelfs vandaag nog door bij het grootste deel van de bevolking. Een klassiek literair meesterwerk als Romeo and Juliet van William Shakespeare zal die opvatting wel beïnvloed hebben. Pas in de tweede helft van de jaren 1960 werd het tegenoffensief ingezet door P. Laslett[4] en J. Hajnal[5]. Op basis van een grondige analyse van de parochieregisters toonden zij aan dat één van de meeste karakteristieke kenmerken van het West-Europese gedragspatroon precies de vrij late huwelijksleeftijd was. Het huwelijkspatroon werd beïnvloed door de sociale klasse: de "gewone" man huwde niet jong. Slechts bij de aristocraten en koningshuizen - cfr. Romeo and Juliet - werd op jeugdige leeftijd een (vaak gearrangeerd) huwelijk gesloten. Het overgrote deel van de bevolking trouwde dus later. Wel dient er een onderscheid gemaakt te worden tussen de seksen: mannen huwden gemiddeld tussen hun 25e en 30e, terwijl vrouwen gemiddeld een twee à drie jaar eerder voor het altaar stonden[6].

Op basis van de gegevens die de gezinsreconstructie ons oplevert, konden we voor Kanegem de gemiddelde leeftijd van de mannen en de vrouwen berekenen bij hun eerste huwelijk. Daarbij dient voorafgaandelijk opgemerkt dat de huwelijksleeftijden steeds met 0,5 jaar verhoogd werden[7]. Tussen 1720 en 1790 huwden mannen gemiddeld toen ze 28,38 jaar waren, terwijl vrouwen in het huwelijksbootje stapten op een gemiddelde leeftijd van 26,11 jaar. De mediaanwaarde ligt iets lager: voor de mannen op 27 jaar en voor de vrouwen op 25 jaar. Het voordeel van deze meter is dat de uitersten - zowel de lage als de hoge waarden - minder invloed uitoefenen op de bekomen waarde. Ten slotte berekenden we ook de modus, d.w.z. de leeftijd met de hoogste frequentie of, anders gesteld, de leeftijd waarop het hoogste aantal mannen en vrouwen huwden. Bij de mannen bedroeg de modus 26 jaar, terwijl de modus van de vrouwen op 25 én 26 jaar lag. Tabel 33 geeft deze gegevens schematisch weer.

Tabel 33 - De leeftijd bij eerste huwelijk te Kanegem (1720-1790)

Als we deze Kanegemse gegevens vergelijken met de waarden die in andere dorpen of gemeenten van de Roede van Tielt opgetekend werden, dan valt op dat ze weinig afwijken. Globaal lijkt het er echter op dat men in Kanegem iets vroeger huwde, maar dan spreken we wel van kleine verschillen. Het totaalbeeld blijft immers ongewijzigd: in het Ancien Régime huwden mannen op 27 à 28-jarige leeftijd, terwijl vrouwen een tweetal jaartjes eerder het ja-woord gaven, met name toen ze 25 à 26 jaar waren. Tabel 34 vergelijkt de Kanegemse cijfers met die van Aarsele, Dentergem en Oostrozebeke[8].

Tabel 34 - De gemiddelde leeftijd bij eerste huwelijk in enkele dorpen uit de Roede van Tielt

Door op relatief hoge leeftijd te huwen, konden onze voorouders het kinderaantal binnen de perken houden. Volgens F. Lebrun was dit restrictief huwelijkspatroon het enige echte contraceptieve middel van het Ancien Régime[9]. De redenen om het huwelijk zo lang uit te stellen lagen echter vooral in sociaal-economische hoek. De meeste jongeren beschikten immers niet over genoeg financiële middelen om een eigen gezin te stichten. Bovendien moet men ook rekening houden met de beschikbaarheid van woningen. Indien er geen "vacatures" waren, moest het huwelijk noodgedwongen uitgesteld worden, aangezien jonge paartjes het meestal vertikten om bij hun ouders of schoonouders in te trekken. Een eigen (gepachte) woning met een lapje grond was daarenboven letterlijk broodnodig in de agrarische samenleving van het Ancien Régime! Naast deze sociaal-economische verklaring, speelde ook nog een culturele factor mee. Tijdens het Ancien Régime werd men immers pas op 25-jarige leeftijd als volwassen beschouwd[10]. Bijgevolg was voor die leeftijd de toestemming van de ouders nodig. De meesten wachtten dus tot ze de volwassen leeftijd bereikt hadden.

Vele studies hebben daarnaast aangetoond dat de huwelijksleeftijd in de loop van de 18e eeuw opliep. Voor Kanegem gingen we dit niet na, maar naar alle waarschijnlijkheid was dit fenomeen ook daar geldig. In de 18e eeuw namen de mortaliteitscrisissen immers af, waardoor er meer jongeren overleefden en de huwelijksmarkt verzadigd raakte. Precies door de sterftecrisissen in de 17e en het begin van de 18e eeuw kwamen er vaak woningen en boerderijen vrij. Daardoor konden huwelijken vroeger gesloten worden. Naar het einde van de 18e eeuw zorgde de sterke bevolkingsaangroei echter voor zware spanningen op de huwelijksmarkt: men  wilde wel huwen, maar men kon niet[11]. Het verband met de groeiende onwettigheid ligt voor de hand[12]: de sexuele spanningen kwamen bovendrijven via de illegitimi!

Grafiek 34 toont de frequentie van de huwelijksleeftijden, d.w.z. het aantal huwelijken per leeftijd voor zowel mannen als vrouwen. Vooreerst valt op dat we meer gegevens over de vrouwen hebben dan over de mannen. Een andere belangrijke vaststelling is evenwel dat de meeste vrouwen op jongere leeftijd huwden dan de mannen. De pieken bij de vrouwen liggen enkele jaren eerder dan die bij de mannen! De frequentie van de huwelijksleeftijden bevestigt dus de eerdere vaststellingen.

Vervolgens kunnen we de spreiding van de huwelijken per leeftijdsklasse bekijken. Dat doen we in tabel 35. Daarin vallen de verschillen tussen mannen en vrouwen des te meer op. Zo zijn reeds bijna 44 % van de vrouwen gehuwd voor hun 25e, terwijl dit slechts voor amper 27 % van de mannen geldt. Aan hun dertigste hebben de mannen al een deel van hun achterstand ingelopen, maar toch blijft er een verschil van 12 % in het voordeel van de vrouwen. Dit betekent anderzijds ook dat mannen meer tijd hadden om te trouwen: 28 % van de mannen huwde na zijn dertigste, terwijl dit voor slechts 16 % van de vrouwen kon. Indien een vrouw van 40 nog niet getrouwd (geweest) was, was de kans dat ze dat nog deed, héél gering, terwijl 5 % van de mannen nog huwden na hun 40e. Deze gegevens komen vrij goed overeen met die in andere dorpen van de Roede van Tielt[13]. Opnieuw blijkt dus dat Kanegem de algemene opvattingen bevestigt en versterkt.

Tabel 35 - Spreiding van de leeftijd bij eerste huwelijk per leeftijdsklasse (1720-1790)

Tot slot bekijken we het leeftijdsverschil tussen de man en de vrouw bij hun eerste huwelijk. Héél opvallend is dat er in ruim 65 % van de huwelijken een leeftijdsverschil van maximum 5 jaar was. Daarbij waren de mannen in 54 % van de gevallen ouder dan de vrouwen. Dit kwantitatieve gegeven kan uitermate gelinkt worden aan enkele volkse gezegden. "Een kalen kop of grijsen baert dient met geen jeugdigh dier gepaert; 't is best te trouwen sijns gelijck, jonck met wat joncx en rijck met rijck", heette het in de volksmond. In een andere passage luidt het dan weer: "En soo daer eenigh man de 't sestigh overleeft, hem dient geen jonge vrouw die min als dertigh heeft"[14]. Soort zocht soort, zowel qua leeftijd als qua sociale klasse! Toch dient opgemerkt dat het Kanegemse cijfer (65 %) 5 à 10 % hoger ligt dan de gegevens uit Aarsele, Dentergem en Oostrozebeke[15]. Bij ca. 11 % van de huwelijken was de man meer dan 10 jaar ouder dan de vrouw. Ook in Aarsele en Dentergem was dit het geval, terwijl Oostrozebeke hier afweek (bijna 20 %). In slechts 9 % van de huwelijken was de vrouw meer dan 5 jaar ouder dan de man. Dat gegeven loopt vrij gelijk met de waarden in de andere vermelde dorpen[16]. In ruim 61 % van de huwelijken was de man ouder dan vrouw. Dit wijst er nogmaals op dat mannen iets langer wachtten met huwen, maar verwijst ook naar de ondergeschikte positie van de vrouw. In het Ancien Régime was het de man die de vrouw "maakte": door het huwelijk werd de vrouw binnen de maatschappij aanvaard. "Een vrouw die geen echtgenoot vindt, is als een man die geen werk heeft... trouwen is voor haar noch min noch meer een plicht!"[17]

Tabel 36 - Leeftijdsverschillen tussen beide huwelijkspartners bij eerste huwelijk (1720-1790)