Elias (1982a-b) beschrijft in The Civilizing Process, de veranderingen in de “drifthuishouding” van een individu. Deze veranderingen zijn gerelateerd aan veranderingen in de maatschappelijke vervlechtingen (Verflechtungsmechanismus) (Goudsblom, 1995; zie: Wilterdink, 1995). Civilisatie is te zien als een verandering in de psychè die kan begrepen worden door veranderingen in de vormen van sociale relaties (Kilminster et al., 2000: 615; van Krieken, 2001: 359). Elias (1982a-b) voert een verklaring aan voor manieren van handelen, voelen en denken door te verwijzen naar (langetermijns) ontwikkelingen in de westerse geschiedenis (Kilminster et al., 2000: 615-616; Goudsblom, 1995: 263). Dit impliceert geenszins een determinisme. Elias (1982b: 230-e.v.) erkent de beperkte reikwijdte van zijn theorie (Goudsblom, 1995: 263-264). Elias (1982a-b) richt zich vooral op de specifieke veranderingen met betrekking tot geweld . Zoals we al aangaven kwam deze evolutie van geweld eveneens bij Veblen (1899: chapter 2) naar voren (1.2.2). Beiden menen dat competitie (en geweld) een fundamentele rol speelt bij de toename in sociale complexiteit (Elias, 1982b: 232; Veblen, 1899 chapter 2). We zullen nu stap voor stap behandelen hoe Elias (1982a-b) deze ‘shift’ zag van de Middeleeuwen naar de moderniteit.

     In de Middeleeuwen waren angst en agressie centrale emoties die bijdroegen tot het overleven (Elias , 1982b 233-e.v.; van Krieken, 1990). ‘Nu’ ligt de nadruk op een controle van agressie, door de staat en door het individu zelf (Elias,1982b: 255-e.v.). Er trad dus een ‘shift’ op. Elias (1982a: 192-e.v.) beschrijft hoe er in de middeleeuwen een “culture of violence” was, die dicht aansloot bij Veblen’s (1899) notie van de ‘primitievere cultuur’ (Menell, 1989: 57). Geweld maakte toen deel uit van het leven van alledag (van Krieken, 1998: 97). Angst en agressie waren levensbelangrijke emoties. Er was vrijwel geen zelfcontrole en er waren ongekende wreedheden (Elias, 1982b; Menell, 1989: 59, 97; van Krieken, 1998: 97).Wanneer er geen externe sociale, topdown, controle was, dan was geweld schering en inslag in het alledaagse leven van de middeleeuwer (Elias 1982a: 192-e.v.). Typerend voor de middeleeuwse samenleving is dat men van de ene gemoedstoestand naar de andere werd geslingerd (Elias, 1982b: 238; Menell, 1989: 58).

     Samenvattend, Elias (1982a: 59-e.v.) stelde dat “middeleeuws gedrag”, om het zo te noemen, gekenmerkt werd door zijn eenvoud: emoties werden direct uitgedrukt en de praktische “kennis” die je nodig had op psychologisch vlak was niet erg complex of genuanceerd (Menell, 1989: 42; van Krieken, 1998: 95).

     Gradueel stelde Elias (1982a-b) een verschuiving vast, daar waar emoties vroeger, in de Middeleeuwen , direct geuit werden was er nu meer zelfcontrole (van Krieken, 1990). Door voornamelijk de monopolievorming op vlak van geweld werd openlijk, individueel[156] geweld onaanvaardbaar (Elias, 1982 a-b; van Krieken, 1998: 100-102). Elias zag het monopoliemechanisme[157] (binnen menselijke interdependenties) als de basis voor staatsvorming en de daarmee verbonden monopolievorming op geweld (Kilminster et al., 2000: 617; Menell, 1989: 67). Parallel aan het monopoliemechanisme is er het “royale mechanisme”: sociale groepen binden elkaar uit angst dat de andere sociale groep ook maar een klein voordeel krijgt (Elias, 1982b: 170-e.v.; Menell, 1989: 73-e.v.). In een situatie waarbij verschillende groepen in de samenleving, een gelijk(w)aardige positie bekleden, is de angst groot dat één groep vooruit gaat (Elias, 1982b: 170-e.v.; van Krieken, 1998: 101). Dit zorgt voor een vorm ‘gelijkheid’ (evenness) die de machtsbalans in het midden houdt (Elias, 1982b: 171; Menell, 1989: 74). Het royale mechanisme draagt bij tot de stabiliteit en de kans op de vorming van een centrale autoriteit. Deze twee mechanismen zorgden voor een rationalisatie van het sociale gedrag, deze rationalisatie was dus verbonden met de monopolievorming op vlak van geweld:

“The peculiar stability of mental self-restraint which emerges as a decisive trait built into the habitus of every ‘civilized’ human being, stands in the closest relationship to the monopolization of physical force and the growing stability of the central organs of society. Only with the formation of this kind of relative stable monopolies do societies acquire those characteristics as a result of which the individuals forming them get attuned, from infancy to a highly regulated and differentiated pattern of self-restraint; only in conjunction with these monopolies does this kind of self-restraint require a higher degree of automaticity, does it become as it were, ‘second nature’. (Elias , 1982b: 235)”

We merken op dat deze rationalisatie aansluit bij Veblen’s idee van een selectie van de habits of thought ( 1.1.2; Veblen 1899: chapter 8)

     Elias (1982b: 232-e.v.) verbond dit proces van monopolievorming aan een toename in sociale differentiatie , hij noemde dit ‘het verlengen van de interdependentieketens’ (van Krieken, 1998: 103).[158] In de Middeleeuwen waren de interdependentieketens kort. De dreiging van geweld was extern (Elias, 1982b: 233-e.v.; Menell, 1989: 96-97). Een middeleeuwse ridder kon bijvoorbeeld onmogelijk schatten wat een ander zou doen, dus had hij er alle belang bij zijn ‘instincten ’ te volgen (Maso, 1982; Menell, 1989: 97). Opnieuw gradueel, stelde Elias (1982) een toename in de lengte van de interdependentieketens vast waardoor het handelen van individuen ‘berekenbare’ werd (Kilminster et al., 2000: 616-617; van Krieken, 1998: 103-104). Bovendien meende Elias (1982b: 247-e.v.) dat de diffusie van deze “nieuwe gedragingen” begint bij de kleine leidende groepen en zich dan verspreid doorheen de samenleving voornamelijk door de dynamieken van competitie (Kilminster et al., 2000: 615; van Krieken, 1998: 105). Deze ideeën lopen merkwaardig genoeg parallel met Veblen’s idee van de invloed van de toename van de complexiteit in de samenleving en de diffusie van ostentatieve consumptie (cfr. 1.2.2). Beiden zien duidelijk een verbinding tussen een toename in sociale complexiteit van de samenleving en die van de psychè van de individuen in de samenleving. Verder, verwijzen zowel Veblen (1899) als Elias (1971; 1982a-b; 1983) naar de belangrijke rol van strijd, competitie (emulation ), als motor voor (veranderings)processen in de (Westerse) samenleving.

     Elias (1982a-b) zag hoe er langzaamaan een verschuiving van Fremdzwang naar Selbstzwang optrad, de “locus van controle” veranderde: daar waar vroeger voornamelijk externe dwang nodig was om gedrag te reguleren, kwam nu interne dwang, zelfcontrole, centraal te staan (Bogner, 1986: 396; Delzescaux, 2002: 113-e.v.). In een langzaam proces leerde men gradueel zichzelf te beheersen en bepaalde impulsen (“driften”) te onderdrukken (Elias, 1982b: 231-e.v.; Menell, 1989: 58). Geweld was niet langer de geijkte manier om hogerop te geraken in de samenleving, prestige of sociaal succes kwam meer en meer centraal te staan (Elias, 1983: 292-e.v.; Delzescaux, 2002: 134; Kilminster et al., 2000: 616; van Krieken, 1998: 102-103). Sociaal succes hangt van andere psychologische mechanismen af dan geweld. Competitie blijft wel een belangrijk mechanisme om prestige te verwerven (Elias, 1982b: 270-e.v.; bid.; 1983: 292-e.v.). Prestige is echter meer en meer afhankelijk van:

“continuous reflection, foresight and calculation, self-control, precise and articulate regulation of one’s own affects, knowledge of the whole terrain, human and non-human in which one acts” (Elias , 1982b: 271).

     We vinden hier dus, net als bij Veblen, een verband tussen geweld en (ostentatieve) consumptie[159]: beiden zijn tot op zekere hoogte elkaars equivalent, maar vereisen andere psychologische mechanismen (cfr. bijlage: 1). Door de toename in complexiteit (sociale differentiatie ) menen zowel Veblen als Elias dat geweld niet meer volstond als signaal van een bepaalde positie. We menen dat door deze toename in complexiteit ostentatieve consumptie relatief belangrijker is geworden dan geweld als signaal van iemands positie. We komen verder nog op terug op de rol van geweld en ostentatieve consumptie onder 4.4.3. De etiquette kwam net als ostentatieve consumptie op als ‘nieuw mechanisme’ om sociale relaties te reguleren.

     Vooraleer we de etiquette , als vorm van prestige, bespreken, vatten we nog kort even samen hoe zowel Elias (1982) als Veblen (1899) de relatie psychè-samenleving zien.

Elias (1982a: 205) verklaart deze veranderingen in de psychologie van individuen als een wijze van adaptatie aan nieuwe sociale levensvormen, structuren (Menell, 1989: 60). Hij legde er dus de nadruk op dat de vorming van “instincten ”, en de dwingende aspecten van deze instincten, verbonden is met sociale interdependenties waarin mensen leven (van Krieken, 1998: 94). Elias (1982) ziet dus net als Veblen (1899) duidelijk de relatie tussen de samenleving en de psychologie van haar individuen.[160] Wanneer we deze relatie willen onderzoeken moeten we de sociogenese en psychogenese ervan nagaan.

     Elias (1982a-b; 1983: 78-144) besprak de opkomst van de etiquette en “manieren”. De etiquette, als vorm van prestige, kunnen we beschouwen als een complement van geweld (Elias, 1983). Langzaamaan ontwikkelde zich in de hogere sociale kringen, aan het hof en later bij de bourgeoisie een nadruk op zelfcontrole (Menell, 1989: 38). Elias illustreert dit aan de hand van een analyse van manierenboekjes. Hij analyseert daarbij in het bijzonder gedragingen aan het hof, dit was namelijk de sociale spil van de samenleving, eerder dan gedragingen in de stad (van Krieken, 1998: 86). Net zoals bij ostentatieve consumptie, demonstreerde men aan de hand van de etiquette zijn positie, en aldus identiteit (Elias, 1983; Menell, 1989: 83-84; van Krieken, 1998: 88). Tegelijkertijd, was de etiquette de constructie, de onderhandeling van iemands positie in een netwerk met andere individuen. We zullen eerst dieper ingaan op de rol van etiquette vooraleer we de analoge redenering maken voor ostentatieve consumptie.

     Sinds de Middeleeuwen stelde Elias (1982a-b; 1983) vast dat ‘de standaarden‘, gehanteerd voor manieren, smaken, geweld , seksueel gedrag,…, op graduele wijze complexer werden: schaamte, afkeer en schuld kwamen meer en meer centraal te staan (Delzescaux, 2002: 133; van Krieken, 1998: 95). Voor de middeleeuwse samenleving gold:

“Compared to later eras, social control was mild. Manners measured against later ones are relaxed in all senses of the word. One ought not to snort or smack one’s lips while eating. One ought not to spit across the table or blow one’s nose in the table cloth (for this is used for wiping one’s greasy fingers) or into one’s fingers (which one holds the common dish). Eating from the same dish or plate as others is taken for granted. One must only refrain from falling on the dish like a pig and from dipping bitten food in one’s communal sauce”. (Elias , 1982a: 106)

     Langzaamaan, werden bepaalde gebruiken als smakeloos beschouwd, deze zaken voltrokken zich dan nog enkel achter de façades[161], namelijk in het private leven en dus uit het zicht (Menell, 1989: 60). Elias (1982a: 121-e.v.) benadrukt de merkwaardige opkomst van deze segregatie waardoor het smakeloze verbannen werd achter de schermen, het moest als het ware verborgen worden.[162] Deze verschuiving, naar het verbergen van het smakeloze, blijkt bijvoorbeeld uit een Franse handleiding tot de etiquette uit 1729. Deze schreef zijn lezers het volgende voor:

“It is very impolite to keep poking your finger into your nostrils, and still more insupportable to put what you have pulled out of your nose into your mouth … You should avoid making a noise when blowing your nose … before blowing it, it is impolite to spend a long time taking out your handkerchief. It shows a lack of respect toward the people you are with to unfold it in different places to see where you are to use it. You should take your handkerchief from your pocket and use it quickly in such a way that you are scarcely noticed by others. After blowing your nose you should take care not to look into your handkerchief. It is correct to fold it immediately and replace it in your pocket. (Elias , 1982a: 147)”

     De rol van de etiquette was nodig om de barrières, voornamelijk tussen de aristocratie en de opkomende bourgeoisie, in stand te houden (Elias , 1982a : 37-e.v.; zie: Delzescaux, 2002: 61, 131). De etiquette was de methode bij uitstek waardoor deze bovenste lagen van de samenleving zich, reeds sinds de middeleeuwen, trachten te distantiëren van andere lagen in de samenleving (Elias, 1983; Déchaux, 1993: 369; Delzescaux, 2002: 131-132). In plaats van geweld als basis voor het verwerven van sociale posities, werd sociaal onderscheid, door onder meer het toepassen van de etiquette maar ook door consumptie, het middel bij uitstek om zich een positie te verzekeren (Elias, 1983: 63-e.v.; Delzescaux, 2002: 137; Kilminster et al. 2000: 614).

     Vanuit deze visie, van etiquette als een relationeel gegeven, kunnen we langs dezelfde lijn beargumenteren dat ostentatieve consumptie niet in se irrationeel is, het is het berekende positioneren en negotiëren van zichzelf ten opzichte van anderen (van Krieken, 1998: 88). Let wel, deze rationele irrationaliteit kan enkel begrepen wanneer we vertrekken van de idee van interdependentie tussen individuen in plaats van atomistische individuen die autonoom beslissingen maken tot consumeren (Elias , 1983 : 67-e.v., 288-e.v.; Menell, 1989: 83-84).[163] Deze visie van atomistische individuen met een autonome behoeftenstructuur, zoals deze geponeerd wordt door de neo-klassieke economische benadering kan onmogelijk de irrationele rationaliteit (lees: verspilling ) van ostentatieve consumptie begrijpen. De introductie van de idee van interdependentie kan een wezenlijke bijdrage leveren. Ostentatieve consumptie is bovendien ook altijd in flux, immers het is verbonden met de positie van een persoon in een dynamisch netwerk (van Krieken, 1998: 88).[164]

     Belangrijk is bovendien dat de etiquette een zichtbaar onderscheid creëert, in die zin is het net als consumptie een indicator van iemand’s sociale positie (Delzescaux, 2002: 105-106). De etiquette zorgt voor een afstand, hierdoor kan men zich ‘correct’ positioneren ten opzichte van anderen.[165] De voornaamste rol van ostentatieve consumptie aan het hof is, net als de etiquette, berekende interactie mogelijk te maken binnen dit hof, want iedereen kent zo de positie van alle anderen: het gaat dus om een signaal (Hunt, 1995: 359; zie: Delzescaux, 2002: 105). Zowel ostentatieve consumptie als etiquette verhogen de voorspelbaarheid en berekenbaarheid van interactie tussen individuen (Elias , 1983: 111). In die zin kunnen we het beschouwen “als noodzakelijk” eerder dan als verspilling , het ging gepaard met een bepaalde positie: noblesse oblige (Elias, 1983: 53, 67-e.v., 288-e.v.; Delzescaux, 2002: 105-106; Menell, 1989: 83).[166] Gezien de noodzaak was het daarom ook geen vrije keuze om te consumeren: het ging om een (sociale) norm (Elias, 1983: 67, 288-e.v.; .Delzescaux, 2002: 106; Kilminster et al., 2000: 614; Menell, 1989: 84).

     Dat neemt niet weg dat vanuit een ander perspectief, namelijk vanuit economische (=‘burgerlijke’) rationaliteit, deze vormen van consumptie nog steeds te begrijpen waren als regelrechte verspilling (Menell, 1989: 83). Voor mensen aan het hof was het echter noodzaak om te leven volgens rang en stand: men ontleende hieraan zijn sociale identiteit (Elias , 1983: 63, 292; Hunt, 1995: 358-359; van Krieken, 1998: 88). Zelfs als dit leidde tot een onoverzienbare schuldenlast (Delzescaux, 2002: 106-107; Menell, 1989: 83, 104). Elias (1983: 63) stelde:

“In a society in which every outward manifestation of a person has special significance, expenditure on prestige and display is a necessity which the upper classes cannot avoid”

Elias (1983) sprak daarom over “court rationality” wat verschilt van “bourgeois rationality”. Beide vormen van rationaliteit veronderstellen echter de berekenbaarheid van interactie en anticipatie. Het verschil ligt echter in wat het voorwerp is van de rationaliteit:

“Bourgeois industrial rationality is generated by the compulsion of the economic mesh by its power-opportunities founded on private and public capital are made calculable. Court rationality is generated by the elite social mesh; by it people and prestige are made calculable as instruments of power” (Elias , 1983: 111).[167]

In die zin, wordt ostentatieve consumptie doorheen de geschiedenis niet altijd als irrationeel beschouwd door zij die eraan participeerden, het was ten gepaste tijde ‘sociaal rationeel’. Vanuit een economisch (‘burgerlijk’) perspectief was het echter steeds een vorm van verspilling (Elias, 1983: 288-e.v. ; Slater, 1997: 158). Elias (1982b: 276-277; 1983: 293) geeft dus aan dat (de perceptie van) rationaliteit een gesitueerd, tijdsgebonden begrip is (Menell, 1989: 104). Bovendien is er het belangrijke onderscheid tussen privaat en publiek leven dat gepaard gaat met de opkomst van de (burgerlijke) rationaliteit (Elias, 1983; Delzescaux, 2002: 133-134). Verder, kunnen we het onderscheid publiek-privaat leven verbinden met de rol die Veblen (1899) toekende aan zichtbaarheid (zie: Delzescaux, 2002: 105-107; cfr. hfst. 1).

     Samenvattend, ostentatieve consumptie kan soms irrationele verspilling dan wel rationele noodzaak, zijn. Dit vinden we ook terug bij Veblen (1899) ostentatieve consumptie is irrationeel vanuit economisch oogpunt het is echter rationeel en dus noodzakelijk, want het is conformeren aan een (sociale) norm (Elias , 1983: 67, 92-e.v.; Delzescaux, 2002: 106; Hunt, 1995: 358). Het gaat dus om een ogenschijnlijke paradox, die we reeds in hoofdstuk 2 behandelden. Ostentatieve consumptie is economisch irrationeel maar kan vanuit een’sociaal’ perspectief rationeel en noodzakelijk zijn (Elias, 1983: 67; Slater, 1997: 158; zie: Hunt, 1995: 358). De economische irrationaliteit is dus niet te begrijpen of te verklaren zonder sociale factoren, die Elias (1982a-b; 1983: 289-e.v.) zou begrijpen als de ( zich continu wijzigende) interdependentie met anderen. In die zin kunnen we het beschouwen als een variant van het Thomas-theorema: als mensen een situatie definiëren als reëel, dan is deze situatie reëel in haar gevolgen: als individuen ostentatieve consumptie (verspilling) noodzakelijk achten dan is het vanuit hun perspectief niet irrationeel (Menell, 1989: 258; van Krieken, 1998: 88).[168] Elias (1971) gaat echter nog een stap verder dan het Thomas-theorema door te stellen dat het vertrekpunt niet is dat er autonoom handelende actoren zijn, maar dat deze personen zelf als het ware gedefinieerd worden door hun interdependentie (Menell, 1989: 259; zie noot: 6). De individuen die de situatie definiëren zijn geen onafhankelijk handelende individuen, zoals verondersteld door de neo-klassieke economie, het zijn gesitueerde actoren door hun (vaak onbedoelde) interdependentie met anderen (Elias, 1971: 94-95; Menell, 1989: 259).

     Voor ostentatieve consumptie zien we dit als volgt: wanneer individuen een goed als noodzakelijk beschouwen, om zichzelf te distantiëren of zichzelf net binnen een groep te positioneren, heeft dit reële gevolgen. Bovendien moeten we er rekening mee houden dat deze individuen, via hun habitus beïnvloed zijn zowel door andere individuen als door hun psychogenese . Het zijn deze onbedoelde gevolgen die bedoelde handelingen, zoals consumptie, mee bepalen. Hierin ligt volgens ons een fundamenteel inzicht in de discussie over de rationaliteit dan wel de irrationaliteit van ostentatieve consumptie. De conclusie die we hier trekken is dat ostentatieve consumptie als een relationeel gegeven te begrijpen is (Delzescaux, 2002: 107-108; cfr. Bogner, 1986: 393).

     Elias (1982a-b) zag dus hoe de middeleeuwse samenleving evolueerde van een samenleving van geweld naar een samenleving waar zelfcontrole centraal staat. Elias (1982a-b) ontwikkelde een analyse, aan de hand van sociogenese en psychogenese , voor de processen geweld. Soortgelijke processen van psycho- en sociogenese, vonden niet enkel plaats voor geweld maar eveneens voor consumptie (als statuscompetitie) (Elias, 1983: 289-e.v.). We werken dit verder uit aan de hand van de analyses van Alan Hunt (1995, 1996) over luxe en sumptuary laws (voor kledij) in de geschiedenis.

     Zoals we reeds aangaven, aan de hand van de etiquette , werd het sociale leven langzaamaan gereguleerd. Door ostentatieve consumptie werd het eveneens gereguleerd (Hunt, 1995; ibid., 1996). Een (extract uit een) wet uit 1533 stelde bijvoorbeeld het volgende:

“None but the king shall wear purper silk or cloth, or gold tissue. First that no person of what estate dignity or condition soever they be from the feast of Purification of our lady which shall be in the year of our lord 1533, use or wear in any manner of their apparel or upon their horse, mule or any other beast any silk of the colour purple, nor any cloth of gold tissue, but only the King, the Queen the King’s mother, the King’s children, the King’s brothers and sisters and the King’s aunts and uncles; except that it shall be lawful to all Dukes and Marquises to wear and use in their doublets and sleeveless coats, cloth of in gold tissue and in no other of their garments, so that the same to be worn by such Dukes and Marquises shall not exceed the price of £ 5 a yard, … . (cit. in Hunt, 1996: 411)”

     Dit is slechts één voorbeeld van de vele sumptuary laws[169] die Europa en Amerika kende. We kunnen het nut van sumptuary laws in dezelfde orde zien als dat van de etiquette , ze reguleren een aspect van het sociale leven: “ sumptuary laws regulated the conspicuous consumption of citizens” (Hunt, 1996: 412). Ze bepalen iemand’s positie in de figuratie , in dat opzicht gaat het dus om een signaal dat de relaties reguleert maar zelf ook het rechtstreekse gevolg is van die relaties (Hunt, 1996: 412-413; Schor , 1998: 36-37). Volgens Elias (1983: 74) reguleren sumptuary laws de sociale relaties en plaatsten ze deze in een hiërarchie: het paleis van de graaf, mocht dat van de koning niet ‘beschamen’ (zie: Hunt, 1995: 359). Bij sumptuary laws komt ook duidelijk naar voren hoe sociale identiteit , rechtstreeks verbonden is met consumptiepatronen (Hunt, 1996: 417). Toentertijd was het belang van kledij voor onder meer de sociale orde niet te onderschatten: