Inleiding

Zowel tijdens als in de nasleep van de Koude Oorlog werden grote delen van Afrika en Azië meegesleurd in een spiraal van geweld. Burgeroorlogen, etnische conflicten en genocide kostten aan miljoenen mensen het leven. Massale vluchtelingenstromen werden op gang gezet. Ook vandaag zijn er nog meer dan twintig gewelddadige regionale conflicten. In landen zoals Soedan, Oeganda, de Democratische Republiek Congo, Nepal, Afghanistan en Colombia lijkt het geweld nog lang niet te stoppen. Gewapende conflicten zijn nog steeds één van de grootste oorzaken van menselijk lijden. Doordat het onderscheid tussen strijders en niet-strijders steeds minder en minder duidelijk is, zijn burgers en vooral vrouwen en kinderen vaak de eerste slachtoffers van het geweld.

Eén antwoord op dit enorme menselijke lijden is humanitaire hulp. Door middel van voedselhulp, medische verzorging en onderdak kan de ellende van duizenden mensen verlicht worden. Slachtoffers krijgen weer nieuwe hoop om hun leven op te bouwen. Toch is humanitaire hulp niet het enige antwoord. Ze kan de onderliggende problemen van een conflict niet oplossen.

De omgeving waarin hulpverleners moeten opereren is vaak complex en gevaarlijk. Ze ondernemen projecten in diep verscheurde samenlevingen gekenmerkt door strijdende clans, vluchtelingenstromen en hongersnood. Er heerst een grote onzekerheid en vaak zijn hulpverleners zelf het slachtoffer van het geweld. In sommige gevallen wordt de hulp misbruikt door de strijdende partijen. Sinds de jaren ’90 worden er meer en meer vragen gesteld omtrent zowel de doeltreffendheid van humanitaire hulp als in welke mate dat ze het conflict zou versterken of verlengen. Vanaf het moment dat humanitaire organisaties zich ter plaatse begeven, maken ze immers deel uit van het conflict en zullen ze het beïnvloeden.

In deze eindverhandeling worden de negatieve gevolgen van humanitaire hulp op conflicten onderzocht. Het is niet de bedoeling kritiek te uiten op humanitaire hulp. We zijn van oordeel dat humanitaire hulp noodzakelijk is en dat de internationale gemeenschap haar taak als humanitaire hulpverlener zeer ernstig dient te nemen. Soms wordt de humanitaire hulp van gouvernementele en niet-gouvernementele organisaties bekritiseerd, hierbij gretig verwijzend naar voorbeelden waar de internationale hulp gefaald heeft. Elke humanitaire organisatie opereert in een uiterst complexe situatie die uniek is en verschilt van land tot land. Hun optreden zal onvermijdelijk zowel positieve als negatieve gevolgen teweegbrengen op de conflictsituatie. Het is de bedoeling om uit deze negatieve ervaringen te leren, zodat eventuele humanitaire ‘rampen’ vermeden kunnen worden. Met deze thesis willen we dan ook een bijdrage leveren aan het beter verstrekken van noodhulp in gebieden die getroffen worden door gewelddadige conflicten.

Deze eindverhandeling omvat vier grote hoofdstukken. Het eerste hoofdstuk is een algemene inleiding in de begrippen ‘conflict’ en ‘humanitaire hulp’. Hierin schetsen we de context van hedendaagse conflicten en de recente trends in de humanitaire hulpverlening. We sluiten het hoofdstuk af met de onderzoeksvragen van de eindverhandeling en het methodologisch kader. In het tweede hoofdstuk analyseren we de negatieve gevolgen van humanitaire hulp op conflicten. Dit vormt het theoretisch kader van de eindverhandeling. In het derde hoofdstuk wordt er een gevalstudie gemaakt van de hulpverlening van Caritas International België. We onderzoeken welke negatieve gevolgen haar hulpverlening had voor het conflict in de Grote Meren tussen 1993 en 1996. In het laatste hoofdstuk reiken we oplossingen aan voor de reductie van de negatieve gevolgen van humanitaire hulp op conflicten. We behandelen drie methodologische denkkaders: Conflict Impact Assessment, ‘Aid for Peace’ en ‘do no harm’. Daarnaast geven we de ervaringen weer van drie Belgische NGO’s: Artsen Zonder Grenzen, Caritas International België en Oxfam Solidariteit.

Hoofdstuk 1: Probleemstelling: conflicten en humanitaire hulp

Opdat we de invloed van humanitaire hulp op conflicten kunnen onderzoeken is het van groot belang de termen ‘conflict’ en ‘humanitaire hulp’ nader toe te lichten. Al naargelang de context en/of groepen kunnen ze immers een verschillende betekenis hebben. Conceptuele duidelijkheid is noodzakelijk om het onderzoeksdomein af te bakenen.

 In een eerste deel omschrijven we ‘conflicten’. We geven eerst een definitie van het begrip. Vervolgens onderzoeken we de oorzaken en motieven van een conflict. In een volgende paragraaf gaan we dieper in op de verschillende fasen in conflicten. Ten slotte schetsen we de algemene kenmerken van hedendaagse conflictgebieden.

 In het tweede deel bespreken we humanitaire hulp. Vooreerst definiëren we humanitaire hulp. Daarna gaan we in op de belangrijkste principes. Vervolgens geven we een overzicht van de spelers in het humanitaire domein. In een laatste paragraaf beschrijven we de recente evolutie in de humanitaire hulpverlening.

 We sluiten het eerste hoofdstuk af met het samenbrengen van humanitaire hulpverlening en conflicten. Wat gebeurt er als hulpverleners moeten opereren in een conflictueuze context? Wat zijn de moeilijkheden en beperkingen?

1. Wat zijn conflicten?

1.1. Definitie

In deze eindverhandeling definiëren we conflict als een sociale situatie waarbij minstens twee partijen ogenschijnlijk onverzoenbare belangen nastreven, en daardoor in botsing komen[1]. De personen of groepen die betrokken zijn bij het conflict zien elkaar als tegenstanders om hun doel te bereiken. Ze nemen een vijandige houding aan of ondernemen acties die de belangen van de tegenstander ondermijnen.

De term ‘latent conflict’ verwijst naar een situatie van spanning die kan escaleren naar een gewelddadig conflict. De belangen van de betrokken partijen zijn onverenigbaar, maar ze zijn zich daar niet bewust van. Een vorm van latent conflict is structureel geweld[2]. Dit is een indirecte vorm van geweldpleging. Er wordt geen rechtstreeks geweld gepleegd ten aanzien van de bevolking, maar het geweld zit ingebouwd in de maatschappelijke structuren[3]. Mensen sterven bijvoorbeeld door armoede.

 Dit conflict wordt gewelddadig wanneer de partijen hun doel niet meer op een vreedzame manier gaan nastreven, maar gebruik maken van een bepaalde vorm van geweld[4].

Vaak wordt conflict begrepen in de negatieve zin en gelijkgesteld met een gewelddadig conflict. Toch kan een conflict ook gezien worden als een natuurlijk fenomeen dat kenmerkend is voor veranderingen in een samenleving. Conflicten zijn aanwezig in elke samenleving. Het is de motor van sociale transformatie[5].

1.2. Hoe ontstaan conflicten?

Om conflicten beter te begrijpen gaan we op zoek naar de oorzaken van een conflict. Dit geeft ons reeds een inzicht in mogelijke oplossingen.

Er zijn verschillende soorten onverzoenbare belangen of geschilpunten tussen partijen[6]:

Ten eerste kan er een geschil bestaan over de beoordeling van een situatie. Deze wordt veroorzaakt doordat de partijen bepaalde situaties op een verschillende manier gaan waarnemen en interpreteren. Het kan ook het gevolg zijn van bepaalde (historische) stereotypes of vooroordelen. Sommige grensgeschillen, bijvoorbeeld, zijn het gevolg van onduidelijke afspraken in het verleden. Verschillende bevolkingsgroepen maken aanspraak op een stuk land.

Ten tweede zijn er de geschillen over de verdeling van schaarse economische en politieke goederen. Geld, territorium, energiebronnen en voedsel kunnen bron zijn van economische belangenconflicten. Grensgeschillen, bijvoorbeeld, worden hier onderverdeeld wanneer er betwisting bestaat over een stuk land dat rijk is aan natuurlijke grondstoffen, zoals olie en mineralen. Politieke belangenconflicten gaan over de verdeling van macht, legitimiteit, prestige en participatie in het besluitvormingsproces.

Vervolgens zijn er de middel-doel geschillen. Er zal onenigheid bestaan over welke strategie moet worden toegepast en hoe ze het best gerealiseerd kan worden. Sommigen ijveren voor een meer radicale aanpak, zoals het gebruik van geweld, dan anderen.

Ten vierde zijn er waardegeschillen over culturele, ideologische en religieuze beginselen. Het grensgeschil tussen Pakistan en India over Kashmir is ook een religieus conflict tussen hoofdzakelijk Indiase Hindu’s en Pakistaanse moslims.

Ten vijfde zijn er de geschillen over collectieve identiteit. Deze ontstaan bij een bedreiging van de groep waartoe men behoort. Onder deze categorie groeperen we de politieke conflicten langsheen etnische breuklijnen. Thans nemen conflicten over collectieve identiteit aan belang toe.

Tot de laatste categorie behoren de conflicten waarbij haat of vergeldingsgevoelens de boventoon voeren. Het gaat hierbij om irrationele geschillen. De oorzaken van het conflict moeten eerder gezocht worden op het psychologische niveau.

De meeste conflicten worden veroorzaakt door een mix van geschilpunten. Er is een goed inzicht in het conflict nodig om de verschillende oorzaken te identificeren. Meestal is er één overheersend geschilpunt of wordt één ervan beklemtoond. Sommige geschilpunten zijn van vitaal belang. Dit wil zeggen dat ze als levensbelangrijk worden beschouwd. Hierdoor bestaat er een snellere bereidheid voor het gebruik van geweld. Het is dus belangrijk een onderscheid te maken tussen fundamentele geschilpunten en deze die van minder belang zijn voor een bepaalde bevolkingsgroep. Een conflict met een enkelvoudig geschilpunt kan na verloop van tijd escaleren tot een conflict met meervoudige geschilpunten, waarbij geschilpunten kunnen veranderen[7].

De meeste hedendaagse conflicten hebben diepe historische wortels. Georg Frerks geeft verschillende oorzaken voor dit soort conflicten[8].

Op de eerste plaats verwijst hij naar de politieke structuren, systemen en processen binnen de staat. Een ‘collapsed state’ of zwakke staat kenmerkt zich door een institutionele zwakte, schendingen van politieke en economische mensenrechten, ‘bad governance’ en een gebrek aan democratie. Dit kan aanleiding geven tot een systeem van ‘spoils politics’, waarbij de privé-belangen van de machthebbers centraal staan. Er wordt een soort van plunderpolitiek gevoerd vergezeld van een hoge mate van corruptie.

Een tweede belangrijke oorzaak die Frerks aanhaalt is het element van de ‘identity politics’. Hiermee wordt een incongruentie bedoeld tussen de staat en de verschillende bevolkingsgroepen binnen de staat. Deze incongruentie kan mede een gevolg zijn van het koloniale verleden van heel wat ontwikkelingslanden. Er kunnen conflicten ontstaan wanneer bepaalde groepen bevoordeeld worden ten opzicht van andere groepen. Daarnaast zijn economische factoren zoals armoede, ongelijkheid, schaarste en grondstoffen van belang. Doch spelen deze factoren slechts een indirecte rol. Meestal geven ze pas aanleiding tot conflicten in combinatie met discriminatie op grond van ‘identity politics’. Het gaat eerder om processen van relatieve achterstelling en achteruitgang die leiden tot een spanning op sociaal en politiek vlak. Hierdoor kan een gewelddadig optreden ontstaan.

1.3. Conflictdynamiek

Elk conflict is uniek en kent zijn eigen conflictdynamiek. Toch kunnen we een aantal algemene tendensen onderscheiden die kenmerkend zijn voor een groot aantal conflicten. We kunnen conflicten voorstellen als een levensloop met verschillende fasen. Deze fasen volgen elkaar niet noodzakelijk op. In de werkelijkheid zal dikwijls een fase overgeslagen worden of wordt er teruggekoppeld naar een eerdere fase. Voor de inzet van humanitaire interventies is een goed inzicht in de conflictdynamiek van essentieel belang[9]. Bij elke fase wordt men geconfronteerd met andere problemen en is er behoefte aan andere antwoorden.

Bij de voorstelling van conflicten als een dynamisch proces kunnen verschillende stadia onderscheiden worden. De belangrijkste fase in de conflictdynamiek is de overgang van een latent conflict naar een manifest conflict. Er zal een verschuiving plaatsvinden van geweldloos protest naar het gebruik van geweld om bepaalde belangen na te streven[10]. In volgende tabel onderscheidt Luc Reychler 17 fasen in een conflictdynamiek.

Tabel 1. Fasen in de conflictdynamiek

Bron: L. REYCHLER, Democratic Peace-building and Conflict Prevention, the devil is in the transition,
Leuven, Leuven University Press, 1999, 17-18.

1.4. Kenmerken van hedendaagse conflicten

Hedendaagse conflicten verschillen grondig van de klassieke, conventionele oorlogen. Waar vroeger het militaire aspect tussen twee (of meer) staten centraal stond, kenmerken de nieuwe conflicten zich door hun intrastatelijk karakter. Dit betekent echter niet dat er geen externe actoren betrokken zijn bij het conflict[11].

De meeste hedendaagse conflicten zijn niet meer louter militair of geopolitiek van aard, maar dringen door in de hele samenleving. Niet-statelijke actoren, zoals militaire bendes, guerrillabewegingen en kindsoldaten, zijn betrokken bij het conflict. Daardoor is het moeilijk een onderscheid te maken tussen de strijdende partijen en de burgerbevolking. De bevolking is vaak expliciet het doelwit van geweld[12]. Ongeveer 90 procent van de slachtoffers zijn burgers. Dit zorgt voor een grote uitdaging voor de humanitaire hulpgemeenschap.

Een hedendaags conflict karakteriseert zich door de afwezigheid van een formele oorlogsverklaring. Internationale afspraken en regels worden weinig nageleefd en er zijn nauwelijks geformaliseerde procedures. Oorlogen worden niet langer uitgevochten tussen de frontlinie, maar veeleer tussen de bevolking zelf. Er wordt een geurilla-stijl gehanteerd, gecombineerd met methoden zoals systematische verkrachting en etnische zuivering. Milities treden willekeurig op. In conflictgebieden zal er een geweldseconomie, gebaseerd op wapens, drugs en oorlogswinst, tot stand komen. Deze vervangt geheel of gedeeltelijk de officiële economie.

De conflicten zullen vaak langer duren dan conventionele oorlogen omdat het gaat om historisch gewortelde tegenstellingen en complexe verwikkelingen. Periodes van geweld worden afgewisseld met periodes van relatieve rust [13]. Sommige partijen hebben belang bij de voortzetting van de oorlog, omdat ze er een sociaal, politiek of economisch voordeel uit halen. Door de oorlog krijgen ze bijvoorbeeld een geprivilegieerde positie of maken ze winst door de verkoop van wapens[14]. Terwijl de baten van oorlogsvoering geconcentreerd zijn onder een beperkt aantal individuen, zijn de kosten wijdverspreid[15]. Daarnaast zijn de conflicten zelfbestendigend. Dit wil zeggen dat eens de drempel van geweld is overschreden het moeilijk is om terug te keren naar een geweldloze situatie. De ervaring van de civiele bevolking met geweld zorgt voor een vicieuze cirkel van actie en vergelding. In conflicten die voor een lange tijd aanslepen groeit een generatie op die enkel de ervaring kent van oorlog en geweld. Hierdoor wordt het moeilijk ze terug te integreren in een geweldloze gemeenschap. Er heerst een sfeer van wantrouwen en ‘oorlogsdenken’[16].

Het conflict kan ook langer aanslepen doordat buitenlandse regeringen steun verlenen aan één van de strijdende partijen, of doordat de onveiligheid in een bepaald land een hele regio destabiliseert (spill-over effecten). In ’94-’96 zorgde de grote vluchtelingenstromen vanuit Rwanda en Burundi voor instabiliteit in de regio van de Grote Meren, Centraal-Afrika. Dit veroorzaakte aanhoudende spanningen en veiligheidsproblemen voor het hele gebied.

2. Wat is humanitaire hulp?

2.1. Definitie

De Europese gemeenschap omschrijft in verordening 1257/96 van de Raad van 20 juni 1996 humanitaire hulp als “niet-discriminerende acties van de volgende aard: bijstand, hulpverlening en bescherming ten behoeve van bevolkingsgroepen die getroffen zijn door natuurrampen, oorlogen en conflicten, of andere vergelijkbare omstandigheden” [17].

De bijstand of hulpverlening wordt in de eerste plaats verleend aan de meest kwetsbare groepen, bij voorrang in ontwikkelingslanden, wanneer blijkt dat de eigen overheid niet in staat is tot doeltreffende hulpverlening. Dit is het geval wanneer ze in de onmogelijkheid verkeert om hulp te verlenen of daartoe niet bereid is. Daarnaast moeten er herstel- en wederopbouwwerkzaamheden op korte termijn uitgevoerd worden om de aanvoer van hulpgoederen te vergemakkelijken. Humanitaire hulp bestaat ook uit het opvangen van bevolkingsstromen ten gevolge van natuurrampen of door de mens veroorzaakte crises. Het primaire doel van humanitaire hulp is het redden van levens, een verlichting van het lijden en het behoud van de menselijke waardigheid.

2.2. Principes van humanitaire hulpverlening

Naast de algemene definitie worden er principes geformuleerd waaraan humanitaire hulp moet voldoen. Deze zijn gebaseerd op de ervaringen van internationale hulporganisaties. Het Humanitarianism and War Project heeft bijvoorbeeld in samenwerking met verscheidene VN instanties, NGO’s en de Internationale Federatie van Rodekruis- en Rodehalvemaanverenigingen basisprincipes geformuleerd voor humanitaire actie[18]. Daarnaast hebben heel wat NGO’s zoals het Rode Kruis[19] en Artsen zonder grenzen[20] een handvest met basisprincipes. In wat volgt worden de belangrijkste toegelicht.

 Een eerste belangrijk principe is het beginsel van neutraliteit. Hulpverleners mogen geen partij kiezen voor bepaalde bevolkingsgroepen bij het verstrekken van hun hulp. Ze dienen alle mensen in nood te helpen ongeacht hun huidskleur, ras of overtuiging. Ze mogen zich niet uitlaten over politieke, religieuze of ideologische kwesties.

 Ten tweede is er het principe van de onafhankelijkheid. Humanitaire hulpverlening moet vrij zijn van elke politieke inmenging. In geen geval mag hulp gebruikt worden om bepaalde belangen na te streven.

 Een derde principe is de verantwoordelijkheid. Dit betekent dat hulpverleners de verantwoordelijkheid moeten opnemen voor de acties die ze uitvoeren. Ze moeten verantwoording afleggen voor de hulpverlening aan de donors en de begunstigden. In verband met dit beginsel heeft het Humanitarian Accountability Partnership[21] principes geformuleerd om de aansprakelijkheid van humanitaire organisaties ten aanzien van de hulpontvangers te verbeteren.

Vervolgens moet de hulpverlening aangepast zijn aan de lokale omstandigheden. Er is een voldoende inzicht nodig in de noden van de bevolking. Hulpverleners moeten rekening houden met de context waarin de hulp wordt verleend en de impact van hun interventie[22].

 Humanitaire hulp is in de eerste plaats gericht op de verlichting van het lijden van mensen in nood. De mens, als behoeftige, staat centraal. Hulp moet gericht zijn op duidelijke definieerbare bevolkingsgroepen en ze moet in proportie zijn met de mate van lijden. Hulpgoederen moeten hoofdzakelijk gericht zijn op het voldoen aan de basisbehoeften van de bevolking. Humanitaire acties dienen gecoördineerd te worden met andere gouvernementele en niet-gouvernementele organisaties[23]. Wanneer humanitarisme en soevereiniteit botsen, ten slotte, moet er een voorkeur bestaan voor humanitarisme en dus de verlichting van het ondraaglijke lijden[24].

2.3. Spelers in de humanitaire hulpverlening

De spelers zijn de organisaties (of mensen) die de humanitaire hulp leveren. De organisaties zijn gouvernementeel of niet-gouvernementeel en internationaal of lokaal. We maken een onderscheid tussen zeven soorten van organisaties die aan humanitaire hulpverlening doen[25].

 Ten eerste zijn er de Verenigde Naties en haar verschillende humanitaire instanties. Hieronder zijn de belangrijkste: UN Children’s Fund (UNICEF), World Food Program (WFP), UN High Commissioner for Refugees (UNHCR) en UN Center for Human Rights. Er bestaat discussie over de inzet van VN organen voor humanitaire acties in conflictgebieden. Doordat de VN een politieke, gouvernementele organisatie is, wordt er soms getwijfeld aan de neutraliteit van deze organisatie. Door middel van economische boycots of militaire interventies kiest ze soms partij in een conflict.

 Een tweede belangrijke speler is de Europese Unie. Via het Bureau voor humanitaire hulp van de Europese Gemeenschap (ECHO) levert ze noodhulp aan slachtoffers van rampen buiten de EU.

Vervolgens zijn er overheden die zelf bilaterale programma’s opzetten of steun verlenen aan internationale organisaties. De bilaterale steun van donorregeringen is meer vatbaar voor politisering dan multilaterale programma’s. Onder de dekmantel van humanitaire hulp kan de donorregering haar nationale belangen doordrukken.

Een vierde speler in het humanitaire veld zijn buitenlandse militaire eenheden. Sinds het einde van de Koude Oorlog hebben militaire troepenmachten steeds meer humanitaire taken uitgevoerd. Ze werden soms ingezet om de veiligheid te garanderen, waardoor hulporganisaties hun taken beter konden uitvoeren. Het gebruik van strijdkrachten voor humanitaire doeleinden wordt echter vaak bekritiseerd. Het creëert een klimaat van wantrouwen en de neutraliteit van de hulpverlener gaat verloren.

Een vijfde groep zijn de niet-gouvernementele organisatie’s (NGO’s). Ze verlenen hulp waar regeringen of andere internationale instanties niet kunnen of willen optreden. Ze zijn flexibel, antibureaucratisch en vaak antimilitaristisch[26]. Daarnaast zijn ze niet gebonden door politieke beperkingen[27]. Ze variëren naargelang de financiële draagkracht, doelgroep en aantal activiteiten die ze uitvoeren. Enkele belangrijke internationale NGO’s zijn World Vision (WV), Save the Children (SCF), Catholic Relief Services (CRS), Caritas, Artsen Zonder Grenzen (of Médecins sans Frontières), Oxfam International en Care International.

Het Internationale Comité van het Rode Kruis behoort tot een speciale categorie. Het is geen NGO, maar ook geen gouvernementele organisatie[28]. Op basis van het internationale recht kreeg ze een mandaat om slachtoffers van conflicten en intern geweld wereldwijd bij te staan. De taken van het Rode Kruis zijn gebaseerd op de vier verdragen van Genève en de aanvullende protocollen van 1977 [29].

Ten slotte zijn er de lokale leiders en NGO’s. De regering van het land en de oppositiegroepen of opstandelingen hebben meestal een (beperkte) humanitaire rol. Ondanks het feit dat ze meestal de nood veroorzaken, hebben ze toch baat bij de welvaart van hun burgers. Regeringen en opstandelingen wedijveren voor de trouw van hun burgers. Daarom staan ze in voor het bevredigen van basisbehoeften in de gebieden die onder hun controle staan. Verder zijn er de plaatselijke NGO’s en inwoners. Deze groep wordt vaak onderschat of over het hoofd gezien. Nochtans kunnen ze snel gemobiliseerd worden en hebben vaak een beter zicht op de noden van de bevolking.

2.4. Recente trends

Een recente evolutie heeft gezorgd voor kwantitatieve en kwalitatieve veranderingen in het domein van de humanitaire hulpverlening.

2.4.1. Kwantitatieve veranderingen

Sinds de jaren ’90 zijn het aantal humanitaire organisaties sterk toegenomen. Het einde van de Koude Oorlog en de verspreiding van gewelddadige conflicten zorgde voor de opkomst van vele nieuwe organisaties met een verschillende structuur, motivatie en grootte. Vooral de niet-gouvernementele organisaties namen aan belang toe. Vandaag domineren enkele grote organisatie’s, zoals Oxfam, Artsen Zonder Grenzen en Save the Children, het veld. Er wordt geschat dat enkel een tiental internationale NGO’s instaan voor ongeveer drievierde van alle humanitaire hulp die door de NGO’s worden verleend[30].

 Een andere kwantitatieve verandering heeft betrekking op het bedrag dat uitgegeven wordt aan humanitaire hulpverlening. Terwijl in het midden van de jaren ’80 452 miljoen US dollar werd uitgegeven door de landen van het Development Assistance Committee (DAC) van de Organisatie voor Economische Samenwerking en Ontwikkeling (leden van de OESO zijn overwegend welvarende Westerse landen), rees dit bedrag naar 3,87 miljard US dollar in 2002[31]. Daarnaast moeten nog de bedragen van niet-DAC donors, NGO’s en multilaterale hulp worden gerekend. Voor 2001, bijvoorbeeld, werden de totale middelen voor humanitaire hulp geraamd op 10 miljard US dollar[32]. Ook het aandeel van humanitaire hulp in het totale volume van officiële ontwikkelingshulp is toegenomen. Terwijl tot het einde van de jaren ’80 minder dan 2% van de officiële ontwikkelingshulp werd uitgegeven aan noodhulpoperaties, steeg dit percentage tot bijna 8% in 2002[33].

2.4.2. Kwalitatieve veranderingen

Verschillende misbruiken van humanitaire organisaties zorgde voor een groeiend wantrouwen in het humanitaire apparaat. Negatieve krantenkoppen over geld dat op mysterieuze verdwijnt of hulp die terechtkomt in de handen van oorlogsvoerders gingen de wereld rond. Het blindelings vertrouwen in de humanitaire hulpverlening is voorbij[34]. Sinds de jaren ‘90 is ze onderhevig aan kritiek en controle door haar donors en de publieke opinie.

 Hulporganisaties speelden in op deze kritiek door de transparantie en verantwoordelijkheid van haar werkwijze en acties te verhogen. Organisatiestructuren werden hervormd en hun inkomsten en uitgaven werden publiek gemaakt. Managementtechnieken uit de privé-sector werden overgenomen. Humanitaire hulpverlening werd in toenemende mate ‘geprofessionaliseerd’[35]. Daarnaast zijn er ‘gedragscodes’ vastgelegd. Deze bepalen hoe humanitaire organisaties zich dienen te gedragen bij de uitvoering van haar taak (zie puntje 2.2. Principes van humanitaire hulpverlening). Voorbeelden zijn ‘The Code of Conduct’ van de Internationale Rodekruis- en Rodehalvemaanbeweging en de minimumstandaarden voor humanitaire hulpverlening van het Sphere Project.

 Verder ziet men een verschuiving van een reactieve benadering naar een meer proactieve benadering. In deze context wordt vaak de term ‘actief humanitarisme’ gebruikt. In plaats van een kortetermijnstrategie opteert men voor een langetermijnbenadering die start bij early warning en eindigt met structurele hulp[36]. De aandacht gaat niet enkel naar directe noodhulp, maar ook naar preventie en wederopbouw. Er wordt intensief gebruik gemaakt van plaatselijke capaciteiten en gezorgd voor een betere coördinatie tussen NGO’s, lokale organisatie’s en overheidsinstellingen. Hiertoe worden fora en Internetplatforms opgericht en internationale meetings gehouden.

2.4.3. Politisering van humanitaire hulp

In de nieuwe context van humanitaire hulpverlening is de grenslijn tussen de politieke en humanitaire sfeer vervaagd. Humanitaire actie is in toenemende mate gepolitiseerd[37].

Op lokaal niveau wordt humanitaire hulp beïnvloed door de politieke sfeer. Hulporganisaties moeten rekening houden met de politieke machtsverhoudingen in het gebied en onderhandelen met de plaatselijke leiders. Het principe van neutraliteit is hierdoor niet altijd realistisch.

Op globaal niveau wordt humanitaire hulp gebruikt voor het nastreven van politieke of economische belangen. Sinds de jaren ’80 evolueerde noodhulp naar een instrument van het buitenlands beleid[38]. Veel Westerse landen waren op zoek naar meer coherentie tussen hun militaire, diplomatische, economische en humanitaire hulpbeleid. Dit zorgde voor de koppeling van humanitaire hulp aan politieke voorwaarden en beleidsdoelstellingen. Tijdens de oorlog in Afghanistan, bijvoorbeeld, deelde het Amerikaanse leger massaal voedselpaketten uit aan de Afghaanse bevolking ‘to win the hearts and minds of the Afghan people’[39].

Binnen de niet-gouvernementele organisaties bestaat er discussie in welke mate ze zich moeten inlaten met politieke doelstellingen, zoals het strijden voor rechtvaardigheid en de naleving van de mensenrechten. Aan de ene kant van het spectrum heb je ‘humanitarian purists’. Volgens hen is hun enige taak het bijstaan van mensen in nood, door het geven van voedsel, verzorging en onderdak. Aan de andere zijde van het debat heb je de voorstanders van een ‘New Humanitarianism’. Zij zien humanitaire hulp als één van de middelen om het leven van de getroffen bevolking te verbeteren. Ze gaan verder dan de ‘humanitarian purists’ en zetten zich in voor het vredesproces, klagen misbruiken van mensenrechten aan en streven naar gerechtigheid[40]. Ze maken humanitaire hulp in toenemende mate conditioneel aan deze doelstellingen. In hoofdstuk vier gaan we daar dieper op in.

3. Humanitaire hulp in conflictgebieden

Het verlenen van humanitaire hulp in conflictgebieden is een complexe aangelegenheid. Het onderscheid tussen burgers en strijders is niet duidelijk en door de toegenomen democratisering van geweld (meer burgers zijn het slachtoffer van oorlog), is er meer nood aan humanitaire hulpverlening. Hulpverleners worden geconfronteerd met tal van moeilijkheden[41]. Veiligheidsproblemen beperken de humanitaire hulpverleners in hun bewegingsvrijheid. Ze kunnen niet overal komen en riskeren vaak hun eigen leven. Dit zorgt tevens voor logistieke problemen. Grote hoeveelheden goederen worden getransporteerd, maar geraken niet altijd bij de doelbevolking. Daarnaast moeten hulporganisaties snel opereren in een noodsituatie. Er is niet altijd voldoende tijd voor adequate planning en nauwkeurige analyse.

Enerzijds zorgt de conflictomgeving ervoor dat humanitaire hulp bemoeilijkt wordt. Anderzijds kan humanitaire hulp negatieve gevolgen veroorzaken op conflictomgeving. Hulp, die in de eerste plaats bedoeld is om het leed van onschuldige burgers te verzachten, kan ervoor zorgen dat het conflict langer aansleept of gewelddadiger wordt. Dit zorgt op zijn beurt voor meer leed en nood aan humanitaire hulp. Hulpverleners worden dus met een paradox geconfronteerd.

4. Onderzoeksvragen en methodologie

In de eindverhandeling beantwoorden we twee vragen:

 Ten eerste onderzoeken we op welke manier humanitaire hulp, die in de eerste plaats bedoeld is om het leed van onschuldige burgers te verzachten, een negatieve impact kan hebben op een conflict en waaruit deze gevolgen bestaan. (hoofdstuk 2) Op basis van deze informatie analyseren we de hulpverlening van Caritas International België in het gebied van de Grote Meren, Centraal-Afrika. (hoofdstuk 3)

 Ten tweede vragen we ons af hoe de negatieve gevolgen van humanitaire hulp op conflicten zoveel mogelijk gereduceerd kunnen worden. Hoe kan er aan humanitaire hulpverlening worden gedaan zonder het conflict te versterken of te verlengen? (hoofdstuk 4)

Deze eindverhandeling is in de eerste plaats een literatuurstudie over de negatieve impact van humanitaire hulp op conflicten. Er zal een synthese worden gemaakt van de bestaande informatie. Om de theorie aan de praktijk te testen hebben we interviews afgenomen van drie grote hulpverleningsorganisaties in België: Artsen Zonder Grenzen (AZG), Caritas International België (vanaf nu Caritas België) en Oxfam Solidariteit.

Voor Artsen Zonder Grenzen hebben we Erwin van ’t Land gesproken. Hij is media en internationaal contactpersoon voor de verschillende secties van Artsen Zonder Grenzen. Als hulpverlener is hij in Indonesië, Kosovo, Rwanda en Zaïre geweest. Artsen Zonder Grenzen voorziet hoofdzakelijk in medische noodhulp. Ze is geïntegreerd in het groter Internationaal netwerk van Artsen Zonder Grenzen. AZG België is een operationele sectie. Dit wil zeggen dat ze volledig autonoom projecten kan opstarten en afsluiten[42].

Hubert de Maere was de contactpersoon voor Caritas België. Hij heeft verschillende hulpprojecten geleid in Congo, Rwanda, Burundi, Pakistan, Irak en de Balkan. Caritas België is een christelijke NGO die lid is van Caritas Internationalis, een internationaal netwerk die 162 organisaties groepeert. Caritas België richt zich tot het verlenen van voeding, water en onderdak. Ze specialiseert zich voornamelijk in ondervoeding[43].

 Ten slotte hebben we Mirjam Van Belle geïnterviewd van Oxfam Solidariteit. Zij is voornamelijk actief in de Palestijnse bezette gebieden. Daarnaast heeft ze ervaring in de vluchtelingenkampen in Algerije en de Westelijke Sahara. Oxfam Solidariteit maakt samen met Oxfam wereldwinkel en Oxfam magazins du monde deel uit van Oxfam België. Oxfam België is lid van Oxfam Internationaal. In een crisissituatie levert Oxfam Solidariteit directe noodhulp zoals voedsel, basismedicijnen, water of zaaigoed[44]. Oxfam Solidariteit vermijdt zoveel mogelijk om eigen personeel uit te zenden. Artsen Zonder Grenzen en Caritas België sturen zelf meer mensen naar het terrein.

Hoofdstuk 2: Theoretisch kader: de negatieve gevolgen van humanitaire hulp op conflicten

Er bestaat geen twijfel mogelijk dat humanitaire hulpverlening het leven van miljoenen mensen heeft gered, miljoenen mensen onderdak heeft gegeven, miljoenen mensen nieuwe hoop heeft gegeven. Toch heeft humanitaire hulpverlening ook negatieve gevolgen op de conflictomgeving. Hulpgoederen vallen bijvoorbeeld in de handen van de strijdende partijen. Tijdens de burgeroorlog in Somalië in ’91-’92 werden enorme hoeveelheden hulpgoederen gestolen door militietroepen[45]. Later werden ze verkocht in ruil voor wapens.

 Hulpverleners opereren niet in het luchtledige. Ze maken deel uit van de conflictomgeving. Door haar aanwezigheid, wijzigt een humanitaire hulporganisatie de structuur van het conflict. Door haar acties brengt ze veranderingen aan in de militaire, politieke, sociale en economische situatie. Deze veranderingen beïnvloeden het conflict.

 In dit hoofdstuk behandelen we onze eerste onderzoeksvraag. We vragen ons af op welke manier humanitaire hulp, die in de eerste plaats bedoeld is om het leed van onschuldige burgers te verzachten, een negatieve impact kan hebben op conflicten. Waaruit bestaan deze negatieve gevolgen?

In het midden van de jaren ’90 groeide de belangstelling voor de ongewenste effecten van humanitaire hulpverlening. Vooral Mary Anderson leverde baanbrekend werk met het ‘do no harm’ project (1996). Ze was één van de eerste die aan de alarmbel trok om te wijzen op de negatieve gevolgen van humanitaire hulp op de conflicten. De toegenomen academische belangstelling zorgde ervoor dat de afgelopen vijftien jaar onderzoek werd verricht naar de invloed van humanitaire hulpverlening op conflicten[46].

In het eerste deel geven we een kort overzicht van het werk van drie auteurs. We bespreken Mary Anderson, John Prendergast, en Pierre Perrin. In deel twee gaan we dieper in op de negatieve gevolgen van humanitaire hulpverlening op conflicten.

1. Mary Anderson, John Prendergast en Pierre Perrin

1.1. Mary Anderson

In 1985 werd de niet-gouvernementele organisatie, Collaborative for Development Action, opgericht om de doeltreffendheid van humanitaire hulpverlening en duurzame ontwikkeling te verhogen. Mary Anderson was al lange tijd actief in het domein van de ontwikkelingssamenwerking, humanitaire hulp en vredesopbouw en werd benoemd tot hoofd van de nieuwe organisatie. Ze zette projecten op om de ervaringen van hulporganisaties te bundelen en te analyseren[47].

In 1994 startte Mary Anderson het ‘Local Capacities for Peace’ project. Op basis van ervaringen van hulporganisaties onderzocht ze de invloed van humanitaire hulp op conflicten. Haar bevindingen schreef ze neer in het boek Do no harm, how aid can support peace-or war (1999).

Volgens Mary Anderson wordt de negatieve impact van humanitaire hulp op conflicten veroorzaakt door enerzijds het verstrekken van materiële goederen en anderzijds de ethische boodschap die ze via haar hulpverlening overdraagt[48]. De impact op het conflict zal meer direct zijn door het verlenen van materiële goederen (dan via de impliciete boodschap).

1.2. John Prendergast

John Prendergast is adviseur van de International Crisis Group. Dit is een onafhankelijke, not-for-profit organisatie die pleit voor het oplossen en voorkomen van gewelddadige conflicten in de wereld. Tussen 1996 en 2001 werkte hij voor de Clinton administratie. Eerst als raadsman voor Afrikaanse Zaken in de Nationale Veiligheidsraad en later als adviseur voor het departement van Staat. Daarnaast werkte hij voor enkele NGO’s en studiecentra in Afrika en de Verenigde Staten[49]. In ’96 schreef hij het boek Frontline Diplomacy: Humanitarian Aid and Conflict in Africa.

Volgens Prendergast kan humanitaire hulp een conflict aanmoedigen op drie manieren[50]:

Ten eerste kan hulp rechtstreeks gebruikt worden als oorlogsinstrument. Zo kan, om strategische redenen, de toegang tot bepaalde bevolkingsgroepen worden geweigerd. Ten tweede kan hulp indirect geïntegreerd worden in de conflictdynamiek, doordat er bijvoorbeeld meer goederen zijn om het conflict verder te zetten. Ten derde kan hulp de oorzaken van oorlog versterken, wanneer partijen zich benadeeld voelen door de hulpverlening.

1.3. Pierre Perrin

Pierre Perrin is sinds 1996 medisch hoofddirecteur van Het Internationale Comité van het Rode Kruis. Hij heeft een uitgebreide ervaring op het veld, zowel in conflict als niet-conflictgebieden. Daarnaast doceert hij geneeskunde en politieke wetenschappen aan verschillende universiteiten in Frankrijk, Zwitserland en de Verenigde Staten. Hij heeft zich voornamelijk gespecialiseerd in het verlenen van gezondheidszorg in noodsituaties.

Volgens Pierre Perrin meten we de impact van humanitaire hulp aan de hand van twee criteria: de duur van het conflict en de mate van geweld[51]. Deze invloed kan zowel positief als negatief zijn.

 Hulpverlening beïnvloedt de duurtijd van een conflict, doordat hulpgoederen in handen vallen van de strijdende partijen. Met deze goederen kunnen wapens gekocht worden. Het conflict sleept daardoor langer aan. Maar hulpverleners verkorten het conflict doordat ze bijvoorbeeld de dialoog tussen strijdende partijen vergemakkelijken.

 Hulp versterkt de spanning en intensiteit tussen groepen, wanneer ze bijvoorbeeld onevenwichtig verdeeld wordt. Hierdoor kan het conflict gewelddadiger worden. Maar hulpverleners hebben ook een positief effect op het conflict doordat ze, door middel van voedsel, water, en onderdak de gemoederen bedaren tussen de partijen.

2. De negatieve gevolgen van humanitaire hulp door veranderingen in de militaire, politieke en sociale, en economische situatie

Een hulporganisatie beïnvloedt het conflict doordat ze veranderingen aanbrengt in de omgeving waar het conflict zich afspeelt. Deze veranderingen zijn negatief wanneer ze ervoor zorgen dat het conflict langer aansleept of gewelddadiger wordt.

In dit deel zullen we dus de negatieve gevolgen indelen in drie categorieën, naargelang ze het gevolg zijn van veranderingen in de militaire, politieke en sociale, en economische situatie.

We merken op dat het hier gaat om de potentiële negatieve gevolgen. Niet alle hulporganisaties creëren deze effecten. Elke hulpverlening en elk conflictgebied zijn verschillend en moet vanuit een andere invalshoek bekeken worden. We geven enkel een overzicht van de mogelijke negatieve externaliteiten van humanitaire hulpverlening op conflictsituaties.

2.1. Veranderingen in de militaire situatie

Humanitaire hulpverlening beïnvloedt de militaire situatie in het conflict doordat ze rechtstreeks of onrechtstreeks goederen levert aan de strijdende partijen of doordat hulp gebruikt wordt als oorlogsinstrument.

2.1.1. Het rechtstreeks of onrechtstreeks leveren van goederen aan de strijdende partijen

a) Diefstal

Hulporganisaties beschikken over alle goederen om een oorlog verder te zetten. Ze zijn in het bezit van voertuigen, brandstof, radio’s, voedsel en geld[52]. Wanneer deze goederen gestolen worden door strijdende partijen kunnen ze ofwel rechtstreeks gebruikt worden in de oorlogsvoering (voedsel wordt gebruikt om de soldaten te voeden) ofwel verkocht worden (en in ruil worden wapens gekocht). In beide gevallen neemt de intensiteit en duurtijd van het conflict toe.

 Het zijn niet alleen de hulporganisaties die bestolen worden, maar ook de hulpontvangers[53]. In conflictgebieden worden vrouwen en kinderen soms vermoord of aangevallen wanneer ze terugkomen van de voedseldistributiepunten.

In sommige gevallen wordt een bevolking gegijzeld met de bedoeling om humanitaire hulp aan te trekken. De hulp wordt dan in bezit genomen door de militairen[54]. In Sierra Leone was Artsen Zonder Grenzen getuige van de gijzeling van enkele dorpen door de strijdende partijen. De bevolking kon het gebied niet uit. Terzelfder tijd werden er berichten verspreid dat de bevolking aan het verhongeren was. Hulporganisaties trokken naar de streek, maar alle goederen, zoals voedsel en medicatie, werden door de soldaten in beslag genomen[55].

 De voordelen van de hulpverlening kunnen zo groot zijn dat oorlogsvoerders met opzet ondervoeding in de hand werken om op die manier meer hulp te lokken[56].

Volgens Mary Anderson is diefstal van humanitaire hulpgoederen één van de meest erkende vormen van negatieve gevolgen voor het conflict. In termen van impact levert ze echter maar een kleine bijdrage aan de oorlogsfinanciering[57].

b) Belasting

Zowel de overheid als de strijdende partijen in een conflictgebied vragen soms een belasting aan hulporganisaties voor het recht om humanitaire hulp te verlenen. Ofwel worden hulpgoederen belast aan de hand van een vaste wisselkoers. Heffingen nemen hierbij de vorm aan van invoerrechten, vergunningen, visa en haven-of luchthavengeld[58].

 Ofwel hangt het bedrag af van de noden van de plaatselijke autoriteit. Wanneer hulpverleners controleposten passeren om toegang te krijgen tot een bepaald gebied, wordt er druk uitgeoefend om een deel van de goederen af te geven. Deze ‘belasting’ is dus minder officieel en vaak wordt er onderhandeld over het juiste bedrag of het aantal goederen.

In beide gevallen heeft ze tot gevolg dat er meer middelen vrijkomen voor de strijdende partijen voor het voeren van oorlog. Met het geld kan wapens gekocht worden. De hulpgoederen worden doorverkocht of rechtstreeks gebruikt voor de soldaten.

c) Onvermijdelijke diffusie van goederen

Door de hedendaagse guerrilla stijl van oorlogvoeren is het onderscheid tussen militairen en niet-militairen niet altijd duidelijk. Vaak bevinden de strijders zich onder de gewone bevolking. Wanneer hulporganisaties hulp verlenen in die gebieden ‘verdwijnen’ er onvermijdelijk goederen naar de strijders. Vluchtelingenkampen, bijvoorbeeld, kunnen dienst doen als voedselbron voor het leger. In Zaïre werden de vluchtelingenkampen gebruikt als schuilplaats voor de daders van de genocide in Rwanda 1994[59]. Hierdoor kregen ze de mogelijkheid zich te reorganiseren. In hoofdstuk drie wordt dit voorbeeld verder uitgewerkt.

Hulpontvangers kunnen goederen ook doorgeven aan vrienden en familie die betrokken zijn bij de oorlogsvoering. Daarnaast kan hulp geleverd worden aan plaatselijke NGO’s. Deze lokale organisatie’s spelen een deel van de goederen door aan bevriende strijdende partijen[60].

e) Substitutie-effect

Wanneer hulpgoederen voldoen aan de meeste basisbehoeften van de bevolking, moeten de strijdende partijen minder van hun eigen middelen opofferen voor welvaart. Ze kunnen zich focussen op zuiver militaire doelen[61]. Dit zorgt ervoor dat strijdende partijen afstand gaan nemen van de verantwoordelijkheid voor het welzijn van de burgers[62]. Ze laten deze taak over aan de humanitaire hulporganisaties.

 Volgens het internationaal humanitair recht, bijvoorbeeld, is het de plicht en de verantwoordelijkheid van Israël om in te staan voor de Palestijnse bezette bevolking. Het zijn echter vaak de NGO’s die deze taak overnemen. In 2004 protesteerde het Internationale Comité van het Rode Kruis tegen dit misbruik van hulporganisaties door Israël[63].

 Een ander voorbeeld wordt gegeven door Caritas België. In Pakistan schuiven de lokale autoriteiten (en de zelfs de lokale Caritas) het bouwen van wegen, bruggen en nieuwe hospitalen door aan Caritas België. Hierdoor nemen zij de verantwoordelijkheden en taken over van de lokale autoriteiten. Toch is Pakistan geen arm land. Terwijl een groot aantal mensen in armoede leven heeft ze een groot militair en nucleair apparaat kunnen uitbouwen[64].

In tegenstelling tot de andere drie (diefstal, belasting, onvermijdelijke diffusie van goederen) zal de impact van substitutie-effect eerder indirect zijn. Er worden geen goederen rechtstreeks geleverd, maar er worden wel meer middelen vrijgemaakt voor oorlogsvoering.

We moeten opmerken dat het substitutie-effect ook een positieve impact heeft op het conflict. Wanneer hulporganisaties voorzien in voedsel, water, verzorging voor de gewonden (eigenlijk de verantwoordelijkheid voor de autoriteiten), dan bedaren de gemoederen tussen de bevolking[65]. De basisnoden (honger, dorst en ziekte), die vaak oorzaak zijn van spanning, worden immers gelenigd.

2.1.2. Hulp als oorlogsinstrument

Hulp wordt gebruikt als oorlogsinstrument doordat een strijdende partij misbruik maakt van humanitaire infrastructuur, de toegang tot de bevolking manipuleert, en volksverhuizingen beïnvloedt.

a) Misbruik van humanitaire infrastructuur

Hulporganisaties bouwen een infrastructuur uit om de hulpverlening te vergemakkelijken. Straten en bruggen worden aangelegd, huizen gebouwd en vluchtelingenkampen opgezet. Daarnaast wordt er lokaal personeel opgeleid om de hulporganisatie bij te staan.

De humanitaire infrastructuur wordt door de oorlogsvoerende partijen gebruikt voor niet-humanitaire doeleinden. Straten en bruggen laten militaire éénheden toe zich sneller en verder te verplaatsen. De vluchtelingenkampen worden gebruikt als voedingsbodem voor het rekruteren van jongeren in het leger.

 Lokale medewerkers worden getraind door externe hulpverleners. Hun kennis kan later gebruikt worden voor militaire doeleinden. Doordat ze over waardevolle informatie beschikken worden ze ingelijfd bij het leger[66].

Ook het materiaal van de hulporganisaties zelf kan misbruikt worden. Het logo van hulporganisaties wordt gestolen en gebruikt om militaire operaties te verbergen. Bij de oorlog in Irak reden Amerikaanse militairen rond in dezelfde soort auto’s als de hulpverleners van Artsen Zonder Grenzen. Hierdoor dacht de bevolking dat het hulpverleners waren in plaats van militairen[67].

b) Beïnvloeden van de toegang tot de bevolking

Als onderdeel van hun politieke en militaire strategie trachten oorlogsvoerende partijen de toegangswegen van gebieden te controleren. Dit laat hen toe om te beslissen (tegen de wil van de hulporganisaties in) wie er hulp krijgt en wie niet. Ze kunnen hun eigen bevolking bevoordelen en hun tegenstanders benadelen[68]. Regeringen, bijvoorbeeld, weigeren de toegang tot de gebieden die gecontroleerd worden door rebellen. Als reactie kunnen de opstandelingen de hulptoevoer aan de andere gebieden tegenhouden.

 Het beïnvloeden van de toegang (tot de bevolking) kan de vorm aannemen van formele weigeringen tot zelfs aanvallen op goederen, medewerkers en infrastructuur van de hulporganisaties. Tijdens de oorlog in Irak, bijvoorbeeld, werden verschillende kidnappings uitgevoerd op westerse en Aziatische hulpverleners. Twee stafmedewerkers van het Internationale team van Artsen Zonder Grenzen werden ontvoerd en vastgehouden in Iraakse gevangenissen. Door de grote veiligheidsrisico’s trok Artsen Zonder Grenzen zich in november 2004 terug uit Irak[69].

c) Beïnvloeden van volksverhuizingen

Strijdende partijen maken misbruik van humanitaire hulp om volksverhuizingen te beïnvloeden. Met hulpgoederen, zoals voedsel, lokken ze mensen naar een bepaald gebied. Daar fungeren ze als levend schild. De voedseldistributiecentra zijn als het ware verdedigingswallen tegen oppositiegroepen. Wie deze centra aanvalt, valt niet alleen een krijgsmacht aan maar ook de hele humanitaire gemeenschap[70].

De volksverhuizingen kunnen ook onderdeel zijn van een strategisch plan[71] van de oorlogsvoerende partijen.

Tijdens de Bosnische burgeroorlog (’92-’95) werd de moslimminderheid door Servische milities systematisch verdreven naar afgescheiden gebieden, en daar vermoord. Om dit doel te bereiken werd humanitaire hulp onmogelijk gemaakt in de gebieden waar moslims leefden. De enige mogelijkheid voor de hulpverleners om de moslims te helpen was hen te evacueren naar de afgescheiden gebieden en daar te verzorgen. Op die manier werden ze ongewild een instrument in de etnische zuiveringsplannen van de Servische milities[72].

Artsen Zonder Grenzen had tijdens de burgeroorlog in Ethiopië in de jare