BIJLAGEN

BIJLAGE I: HET OPVOEDEND PERSONEEL VAN DE BELGISCHE PRINSEN EN PRINSESSEN

In de hierna volgende lijst vindt men de namen van de personeelsleden die een rol speelden in de opvoeding van de Belgische prinsen en prinsessen.  Per kind is er een onderverdeling gemaakt tussen de eerste opvoeders, de gouverneurs/gouvernantes, de ondergouverneurs/ondergouvernantes, de leerkrachten en het overig personeel.  De functies die niet thuishoren in de vorige groepen en de vakken waarvan ik de onderwijzer niet wist te achterhalen vormen ook twee aparte groepen.  Voor de prinsen Boudewijn en Albert worden ook de leraars van de Militaire School vermeld.  De eerste opvoeders, de gouverneurs en de ondergouverneurs staan in chronologische volgorde.  De namen van de  leraars en het overig personeel zijn alfabetisch gerangschikt; een chronologische rangschikking was hier niet zinvol omdat vele leerkrachten hun lessen gaven in dezelfde jaren.  Waar dit mogelijk is, worden de voornamen van de opvoeders ook opgegeven.

Ik heb getracht van elke opvoeder/opvoedster te achterhalen welke opdracht hij/zij had en in welke periode hij/zij die uitoefende aan het hof.  Dit is echter niet voor alle opvoeders/opvoedsters gelukt.  Van sommige personen weet ik dat ze aan het hof onderwezen, maar kon ik niet achterhalen wanneer precies.  Deze personen zijn wel in de lijst opgenomen, maar het aanvangs- en eindjaar van hun aanstelling staat niet vermeld.  Van andere opvoeders is soms wel één van de twee jaren bekend, op de plaats van het ontbrekend jaartal staat een vraagteken.

Op het eerste gezicht leek het opstellen van deze lijst geen probleem te vormen.  De Almanach Royal, waarin al het personeel dat werkte voor de Belgische staat per jaar staat vermeld, moest volstaan om een nauwkeurig overzicht te kunnen maken.[909] Deze Almanach Royal is redelijk nauwkeurig voor de namen van de opvoeders die de kinderen van Leopold en Louise-Marie onder hun hoede namen. Over het opvoedend personeel van de kinderen van Leopold II is er daarentegen weinig geweten.  Naast een aantal gouverneurs, gouvernantes en een drietal leerkrachten rept de Almanach Royal met geen woord over het opvoedend personeel van deze vier kinderen. Het aanvullend archiefmateriaal voor dit gezin is beperkt en geeft  nauwelijks meer prijs  over de opvoeders van Louise, Leopold, Stephanie en Clementine.  Ook voor de kinderen van Filips, Graaf van Vlaanderen, beperkt de Almanach Royal zich tot negen namen van personen die bij de opvoeding betrokken waren.  Voor dit gezin bestaat er gelukkig wel voldoende bronnenmateriaal, zodat de lijst op deze manier aangevuld kon worden. 

De informatie die men in de Almanach Royal vindt, is niet alleen onvolledig maar ook vaak foutief.  In de Almanach Royal van het jaar 1843 wordt voor de eerste maal melding gemaakt van opvoedend personeel.  Majoor Hallart wordt er voorgesteld als attaché en Lacroix als leraar kalligrafie van de Hertog van Brabant.  Hallart was echter al in 1841 in dienst getreden als gouverneur van de Hertog van Brabant.[910]  De jonge prins kreeg zijn eerste schrijflessen reeds in 1841.[911]  Of deze lessen al verzorgd werden door Lacroix is mij niet bekend.  Het opvoedend personeel in dienst van de koning vóór het jaar 1843 werd dus niet in de Almanach Royal opgenomen.  Het archiefmateriaal lost dit probleem gedeeltelijk op, maar niet alle documenten met betrekking tot de aanstelling van opvoeders zijn bewaard gebleven.  Dit heeft als gevolg dat er mogelijk personen ontbreken in de lijst.

Het jaar waarin een opvoeder voor de eerste maal werd opgenomen in de Almanach Royal, is niet noodzakelijk het eerste jaar waarin hij zijn taak uitvoerde. De Almanach Royal  van het jaar 1844 geeft bijvoorbeeld de stand van zaken weer voor maart 1844, de maand waarin het boek werd uitgegeven.  Personen die na maart 1844 in dienst werden genomen, zullen voor de eerste keer vermeld staan in de Almanach Royal van het jaar 1845. De Almanach Royal werd opgesteld met behulp van vragenlijsten.  Het verwerken van deze lijsten vergde natuurlijk enige tijd vooraleer ze resulteerden in een uitgave. Hierboven werd gesteld dat de Almanach Royal uitgegeven in maart 1844 enkel deze personen opnam in de lijst die in dienst traden vóór deze datum van uitgifte.  Het is misschien zelfs correcter te stellen dat alleen de personen die reeds enkele weken vóór de datum van uitgifte in dienst waren, opgenomen werden.  Een voorbeeld hiervan zijn de lessen Engels voor de prinsen Leopold en Filips.  De eerste lessen werden door Drury reeds in januari 1850 gegeven.[912]  De Almanach Royal vermeldt Drury niet in de uitgave van april 1850, maar pas in de uitgave van mei 1851.

Zoals hierboven reeds vermeld werd, zijn er niet voor alle leerkrachten archiefdocumenten bewaard die verband houden met hun aanstelling.  Een volledige controle van de lijsten uit de Almanach Royal was bijgevolg niet mogelijk.  Wanneer er geen andere bronnen met de begin- of einddatum van de benoeming bestaan, dan geeft de onderstaande lijst toch het jaar waarin iemand voor de eerste maal in de Almanach Royal  genoteerd staat aan als aanvangsjaar van de lessen.  De lezer moet bij het doornemen van deze lijst dus rekening houden met het feit dat sommige opvoeders misschien al vroeger in dienst traden.  Voor de einddatum van de benoeming moet men met dezelfde problemen rekening houden.  Deze lijst is zeker niet volledig.

LEOPOLD, Hertog van Brabant (de latere Leopold II) (1835-1909)

Voedster, kindermeisje, gouvernante

Devillers: voedster[913]

Textor: gouvernante (1838-1841)[914]

Gouverneurs

Henri-Joseph Hallart (1841-1846)[915]

Jean-Edouard-Joseph de Lannoy (1846-1849)[916]

Albert-Florent-Joseph Prisse (1849[917]-1851[918])

Albert de Briey (1851-1853)[919]

Léon-Dieudonné-Maria-Stanislas-Kostka de Closset (1851[920]-1853)

Ondergouverneurs

Albert de Briey[921] (1846[922]-?)

Adolphe-Joseph Montegnie[923] (1846[924]-1853)

Leerkrachten

Bellanger: paardrijlessen (1846[925]-?)

Bouillon: kalligrafie[926], gymnastiek (1844-1853)

Albert de Briey: geschiedenis, Frans[927]

Hendrik Conscience: Nederlands (1850-1853)

Defacqz: Frans (1846-1853)[928] en Latijn[929]

Drury: Engels (1847[930]-1853)

De Kretchmann: paardrijlessen[931]

Kufferath: piano (1851-1853)

Lacroix: kalligrafie (1843-1853)[932]

Jean-Baptiste Madou: tekenen (1851-1853)

Meyer: paardrijlessen (?-1846[933])

Adolphe-Joseph Montegnie: aardrijkskunde[934]

Sacré: dans en “maintien” (?-1853)

Auguste Scheler: Duits (1846[935]-1853)

Théodore-Auguste Solvay: piano (1850-1853)

Zannes: paardrijlessen[936]

Overig personeel

A.F.J. D’Hanins de Moerkerke: adjudant (1851-1853)

Xavier Durussel: kamerdienaar (1846-?)

C.A.L.A. Goethals: adjudant (1851-1853)

Overige vakken

Godsdienst (1841[937]-?)

Wiskunde[938]

FILIPS, Graaf van Vlaanderen (1837-1905)

Voedster, kindermeisje, gouvernante

Henriette: kindermeisje[939]

Textor: gouvernante[940]

Gouverneurs

Henri-Joseph Hallart (1844-1846[941])

Jean-Edouard-Joseph de Lannoy (1846-1849)[942]

Albert-Florent-Joseph Prisse (1849[943]-1851[944])

Léon-Dieudonné-Marie-Stanislas-Kostka de Closset (1851-1856)[945]

Ondergouverneurs

Albert de Briey (1846-?)

Leerkrachten

Bellanger: paardrijlessen (1846[946]-?)

Bouillon: kalligrafie[947], gymnastiek (1846-1856)[948]

Albert de Briey: geschiedenis, Frans[949]

Léon-Dieudonné-Marie-Stanislas-Kostka de Closset: geschiedenis (?-1855[950])

Hendrik Conscience: Nederlands (1850-1856)

Defacqz: Frans (1846-1853) en Latijn[951]

Victor-Auguste Deschamps: godsdienst[952]

Drury: Engels (1850[953]-1856)

Kufferath: piano (1851-1856)

Lacroix: kalligrafie (1846-1853[954])

Jean-Baptiste Madou: tekenen (1851-1856)

Meyer: paardrijlessen (?-1846[955])

Adolphe-Joseph Montegnie: aardrijkskunde[956]

Sacré: dans en “maintien” (?-1856)

Auguste Scheler: Duits (1846[957]-1856)

Théodore-Auguste Solvay: piano (1854-1856)

Overig personeel

Th. Burnell: attaché (1854-1855), adjudant (1856-1867)

A. Du Roy de Blicquy: ordonnansofficier (1859-1863)

P. Greyner: kamerdienaar (1846-?)

F.V. Huart: ordonnansofficier (1864-1866)

Adolphe-Joseph Montegnie: attaché (1852-1855)

A.J. Orban: adjudant (1867)

J.C.G. Picke: ordonnansofficier (1863-1866)

Overige vakken

Algebra[958]

Literatuurstudie[959]

Natuurwetenschappen[960]

Nederlands[961]

Trigonometrie[962]

CHARLOTTE (1840-1927)

Voedster, kindermeisje, gouvernante

“Baba”: kindermeisje (1840)[963]

Parys: kindermeisje (1840-1842) [964]

Textor: gouvernante (?-1845)[965]

Gouvernantes

De Martiny (?-1849[966])

Antoinette-Denise D’Hulst (1851[967]-1854)

Ondergouvernantes

Louise de Montanclos (1851-1852)[968]

Kittl (1852-1853) [969]

Marie-Auguste-Michaut de Bovée (1853[970]-1857)

Leerkrachten

Claës: Frans, kalligrafie en rekenen (1851-1855[971])

Léon-Dieudonné-Marie-Stanislas-Kostka de Closset: literatuur en geschiedenis (1855-1857)

Victor-Auguste Deschamps: godsdienst, biechtvader[972]

Delcampo: dans (1855-1857)

Genslin: Engels (1850[973]-1857)

Thomas Gonnez: Spaans (na haar huwelijk)[974]

Kuhnen: schilderen (1855-1857)

Jean-Baptiste Madou: tekenen (1850[975]-1854)

Portaels: tekenen en schilderen[976]

Ragué: piano (1851-1854)

Sacré: dans (? -1854)

Auguste Scheler: Duits (1849[977]-1852)

Overig personeel

Caroline Eugène de Hemricourt de Grunne: eredame (1853-1854) [978]

De Mérode de Westerloo: hoofd van de eredames (1850[979]-1857)

Marie d’Yves: eredame (1854-1857)[980]

LOUISE (1858-1924)

Voedster, kindermeisje, gouvernante

Mathilde Bellaert: kindermeisje[981]

Gouvernante

Legrand[982]

Genslin[983]

Leraars

Albert Donny: paardrijlessen[984]

Genslin: Engels[985]

Auguste Scheler: Duits (1869-1874)[986]

Aloïs van Weddingen: religieuze vorming[987]

Overig personeel

Antoinette Schariry: kamermeisje[988]

Overige vakken

Frans[989]

Geschiedenis[990]

Italiaans[991]

Latijn[992]

Muziek[993]

Wiskunde[994]

LEOPOLD, Graaf van Henegouwen (1859-1869)

Gouverneurs

Ignace van der Straten-Ponthoz (1866[995]-1868)

Leraars

Albert Donny: paardijlessen[996]

Aloïs van Weddingen: religieuze vorming[997]

Andere functies

Albert Donny: attaché (1868)

A. Pablasck: attaché (1868)

Overige vakken

Duits[998]

STEPHANIE (1864-1945)

Voedster, kindermeisje, gouvernante

Mathilde Bellaert: kindermeisje[999]

Antoinette Polsterer: kindermeisje[1000]

Gouvernantes

Legrand (1870-?)[1001]

Genslin[1002]

Fanny Brossel[1003]

Omerine Drancourt[1004]

Leraars

Delcampo: dans[1005]

Dezsö: Hongaars, Hongaarse literatuur en Hongaarse geschiedenis[1006]

Albert Donny: paardrijlessen[1007]

Auguste Scheler: Duits (1880)[1008]

Aloïs van Weddingen: godsdienst[1009]

Andere functies

Antoinette Schariry: kamermeisje[1010]

Overige vakken

Aardrijkskunde[1011]

Engels[1012]

Filosofie[1013]

Frans[1014]

Geschiedenis[1015]

Kunstgeschiedenis[1016]

Literatuur[1017]

Muziek[1018]

Nederlands[1019]

Plantkunde[1020]

Retoriek[1021]

Tekenen[1022]

Wiskunde[1023]

CLEMENTINE (1872-1955)

Voedster, kindermeisje, gouvernante

Mathilde Bellaert: kindermeisje[1024]

Gouvernantes

Omerine Drancourt (?-1889)[1025]

Leraars

Auguste Dupont: muziek[1026]

Goossens: godsdienst[1027]

Auguste Scheler: Duits (1884-1886)[1028]

Overig personeel

Zoé d’Oldenneel: eredame (1889-?)[1029]

Antoinette Schariry: kamermeisje[1030]

Overige vakken

Geschiedenis[1031]

Literatuur[1032]

BOUDEWIJN (1869-1891)

Voedster, gouvernante, kindermeisje

Charlotte: kindermeisje[1033]

Gouverneur

Jules Bosmans (1876[1034]-1887)

Militaire gouverneur

Oscar Terlinden (1881-?)[1035]

Leraars

Jules Bosmans: Frans, Latijn en recht.[1036]

Delcampo: dans (1881-?)[1037]

Donnet: godsdienst, filosofie (1876-?)[1038]

Gilson: godsdienst wanneer Boudewijn in Amerois is[1039]

Pauline Gödde: Duits[1040]

Henri vander Hecht: tekenen en schilderen[1041]

Maria Mac Shane: Engels (1876-1888)[1042]

Pierre-Jean-Melchior van Roey: godsdienst en filosofie[1043]

Auguste Scheler: Duits (1876-1887)[1044], Frans[1045]

Simonet: muziek, dictie (1883-?)[1046]

Aloïs van Weddingen: filosofie, apologetiek[1047]

Leraars aan de Militaire School

Baussart: militaire aardrijkskunde[1048]

Deguise: bouwen van versterkingen, aanval en verdediging van verschillende plaatsen en staten[1049]

Gosselin: chemie[1050]

W. de Heusch: tactiek, militaire kunst en geschiedenis[1051]

Eugène Lagrange: fysica[1052]

Overig personeel

Jules Bosmans: secretaris (1888-1890)

A.E. Donny: adjudant (1889-1890)

Oscar Terlinden: ordonnansofficier (1888-1890)

Overige vakken

Aardrijkskunde[1053]

Algebra[1054]

Geschiedenis[1055]

Gymnastiek[1056]

Kalligrafie[1057]

Literatuur[1058]

Mechanica[1059]

Meetkunde[1060]

Militaire oefeningen[1061]

Nederlands[1062]

Paardrijlessen[1063]

Politieke economie[1064]

Schermen[1065]

Tactiek[1066]

Topografie[1067]

Trigonometrie[1068]

Voordracht[1069]

Wiskunde[1070]

HENRIETTE (1870-1948)

Gouvernantes

Maria Mac Shane (1876-1888)[1071]

Simonet (1882-1890)[1072]

Leraars

Delcampo: dans[1073] (1883-?)[1074]

Pauline Gödde: Duits

Arthur-Marie-François de Greef: muziek[1075]

Henri vander Hecht: schilderen en tekenen[1076]

Maria Mac Shane: Engels[1077]

Portaels: schilderen[1078]

Pierre-Jean-Melchior van Roey: godsdienst[1079]

Simonet: muziek, Frans, geschiedenis, literatuur (1882-?)[1080]

Juliette Wytsman: schilderen[1081]

Overig personeel

D’Yve de Bavay: dame (1891-1896)

Overige vakken

Aardrijkskunde[1082]

Gymnastiek.[1083]

Paardrijden.[1084]

JOSEPHINE (1872-1958)

Gouvernante

Maria Mac Shane (1876-1888)[1085]

Simonet (1882-1890)[1086]

Leraars

Collyns: muziek[1087]

Corrine Coryn: muziek[1088]

Delcampo: dans[1089]

Pauline Gödde: Duits[1090]

Arthur-Marie-François de Greef: piano[1091]

Elise Hoeberechts: piano[1092]

Maria Mac Shane: Engels[1093]

Pierre-Jean-Melchior van Roey: godsdienst[1094]

Simonet: muziek, Frans, geschiedenis, literatuur (1882-?)[1095]

Overig personeel

D’Yve de Bavay: dame (1891-1894)

Overige vakken

Wiskunde[1096]

ALBERT (1875-1934)

Voedster, kindermeisje, gouvernante

Thomas Braun: pedagoog, lees- en schrijflessen[1097]

Gouverneurs

Victor Godefroid (1880-1895)[1098]

Militaire gouverneur

Harry Jungbluth (1888-?)[1099]

Leraars

Jules Bosmans: Latijn, politieke economie, recht, Nederlands[1100]

P.P. Castelein: filosofie, apologetiek, theologie[1101]

Debra: godsdienst in de periode dat Albert in Amerois verblijft (1885-?)[1102]

Delcampo: dans (1885-?)[1103]

Pauline Gödde: Duits[1104]

Victor Godefroid: wiskunde, literatuur, geschiedenis, aardrijkskunde[1105]

Lambremont: diplomatie, internationale en koloniale problemen[1106]

Ferdinand Lefebvre: filosofie[1107]

Maria Mac Shane: dans (1885[1108]-?), Engels[1109]

Pierre-Jean-Melchior van Roey: godsdienst[1110]

P. Rutten: sociale vragen, politieke economie[1111]

Auguste Scheler: Duits (?-1887)[1112]

Emile Sigogne: dictie (1898-?)[1113]

Simonet: muziek[1114]

Oscar Terlinden: paardrijden en gymnastiek[1115]

S.J. Vermeersch: filosofie, apologetiek, theologie[1116]

Emile Waxweiler: sociale vragen, politieke economie[1117]

Aloïs van Weddingen: filosofie (1886-?)[1118]

Leraars aan de Militaire School

Bossard: artillerie[1119]

Emile Francqui[1120]

Charles Lagrange: astronomie, geodesie, kansbereking[1121]

Eugène Lagrange: fysica[1122]

Leman[1123]

Lindeman: chemie[1124]

Eugène Tardieu: literatuur[1125]

Overige functies

De Mérode: dame[1126]

Victor Godefroid: secretaris (1897-1900)

François Hemricourt de Grunne: ordonnansofficier (1897-1900)

Harry Jungbluth: adjudant (1897-1900)

Overige vakken

Frans[1127]

Schermen[1128]

Tekenen[1129]

BIJLAGE II: SCHOOLSCHRIFTJES VAN PRINSES LOUISE (1864-1869)[1130]

Duits

Deutsch, Grammat