Referenties

• X, Plan d’intégration de la femme au développement, Atlasvista Maroc (25.03.2005, Atlasvista Maroc: http://www.avmaroc.com/dossiers.php/op/printpage/artid/98/).

• X., “Statut de la femme: le roi devra trancher” in Europresse, Paris, CEDROM SNI, 2000 (Dbase).

• X, Vrouwen in beweging, Utrecht, Centrum Buitenlanders “Midden Nederland”, 1989, 33 p.

• ACHOUR, S.B., Les Chantiers de l’égalité au Maghreb, Parijs, Ifri, 2004, 24 p.

• AL-AHNAF, M., “Maroc: le Code du statut personnel” in Monde arabe Maghreb-Machrek, (1994), 145, pp. 3-26.

• ALAMI M’CHICHI, H., Inégalités de Droit, Inégalités de citoyenneté, Abidjan, Ined, 2001 (12.12.2004, Ined: http://www.ined.fr/rencontres/colloques/ coll_abidjan/genre /colgen01. htm).

• ALAMI M’CHICHI, H., Genre et politique au Maroc, Parijs, L’Harmattan, 2002, 155 p.

• ALSULAIMAN, A., De hervorming van de Mudawwanah: correcte toepassing of contextualisering van de sharia?, 2004 (08.01.2005: http://www.flwi.ugent.be/ cie/CIE2/alsulaiman1.htm).

• BAIDA, J., “Mohammed V” in The Maghreb Review, 27, (2002), 1, pp. 22-35.

• BALTA, P., Le grand Maghreb: Des indépendances à l’an 2000, Paris, Editions la Découverte, 1990, 326 p.

• BARKALLIL, N., Le rôle de l’Etat dans l’évolution des systèmes de genre au Maroc, Abidjan, Ined, 2001 (12.12.2004, Ined: http://www.ined.fr/rencontres/colloques /coll_abidjan/genre /colgen01.htm).

• BELAALA, S., “Fabrique de la violence: misère et djihad au Maroc” in Europresse, Paris, CEDROM SNI, 2004 (Dbase).

• BELARBI, A., “Femmes et société civile: Reflexions sur le cas du Maroc” in BELARBI, A., BENABDENDI, D.F., BENNANI, F., e.a. (eds.), Droits de Citoyenneté des Femmes au Maghreb, Casablanca, Le Fennec, 1997, 249-272.

• BENCHEMSI, A. R., “Chronique d’une réforme mort-née” in Jeune Afrique l’intelligent, (2001), 2090, pp.38.

• BENNANI, F., “La condition de la femme au Maroc” in BELARBI, A., BENABDENDI, D.F., BENNANI, F., e.a. (eds.), Droits de Citoyenneté des Femmes au Maghreb, Casablanca, Le Fennec, 1997,145-172.

• BERGER, M. S. en KALDENHOVEN, J.H., De Mudawwanah, Nijmegen, Ars Aequi Libri, 1989, 202 p.

• BERGER, M. S. en KALDENHOVEN, J.H., De Mudawwanah, Nijmegen, Ars Aequi Libri, 1997, 136 p.

• BERGER, M. S., Mudawwana: Marokkaanse familiewet, Nijmegen, Ars Aequi Libri, 2004, 100 p.

• BORRMANS, M., Statut personnel et famille au Maghreb de 1940 à nos jours, Paris; La Haye, Mouton, 1977, 708 p.

• BOUDIAF, A., “A propos de la citoyenneté des femmes”, in BELARBI, A., BENABDENDI, D.F., BENNANI, F., e.a. (eds.), Droits de Citoyenneté des Femmes au Maghreb, Casablanca, Le Fennec, 1997,7-35.

• BUSKENS, L., Islamitisch recht en familiebetrekkingen in Marokko, Amsterdam, Bulaaq, 1999, 674 p.

• BUSKENS, L., “Wachten op de koning; recente discussies over islam, familierecht en politiek in Marokko” in Justitiële Verkenningen, 27, (2001), 5, pp. 18-31.

• CANS, C., “Femmes, encore un effort!” in Jeune Afrique l’intelligent, (2004), 2268, pp. 40-43.

• CHARRAD, M.M., States and Women’s Rights; The Making of Postcolonial Tunisia, Algeria, and Morocco, London, University of California Press, 341 p.

• COMBE, J., La condition de la femme marocaine, Paris, L’Harmattan, 2001, 224 p.

• DANIEL, J., “Hassan II: Nos peuples ont autant besoin de sécurité que de liberté” in Nouvel Observateur Hebdo, (1999), 1809 (15.04.2005, http://www.nouvelobs.com).

• DAOUD, Z., Féminisme et Politique au Maghreb: Sept décennies de lutte, Casablanca, Editions Eddif, 1996, 409 p.

• DAOUD, Z., “Les premiers pas du gouvernement Youssoufi” in Maghreb-Machrek, (1998), 161 (20.03.2005: http://medintelligence.free.fr/ndlmaroc.htm#daoud2).

• DAOUD,Z., “Le plan d’intégration de la femme. Une affaire révélatrice, un débat virtuel” in L’Annuaire de l’Afrique du Nord, (1999), 38, pp. 245-257.

• DAOUD, Z., “Luttes féminines au Maroc” in AWAL, 20, (1999), pp. 89-94.

• DENOEUX, G. en PAYNE, R., Democracy and Governance: Assessment of Morocco, Washington, USAID, 2003 (02.03.2005, USAID: http://www.dec.org/pdf_docs /PNACX727.pdf).

• DIRECTION DE LA STATISTIQUE,“Alphabétisation et enseignement: niveau et tendances” in Repères statistiques, (2004), 89 (03.03.2003, Direction de la Statistique: http://www.statistic.gov.ma).

• DIRECTION DE LA STATISTIQUE, “Caractéristiques des chefs de ménage selon le sexe et le milieu de résidence” in Repères statistiques, (2000), 43 (03.03.2003, Direction de la Statistique: http://www.statistic.gov.ma).

• DIRECTION DE LA STATISTIQUE, Morocco in figures 2002, Rabat, Direction de la Statistique, 2002, 155 p.

• DUPONT, C., Twee hervormingen voor meer gelijkheid in het juridisch statuut van de Marokkaanse vrouwen in België, Brussel, 2004, 6 p.

• EL AYADI, M., “La femme dans le débat intellectuel au Maroc” in MOUAQIT, M. (ed.), La réforme du droit de la famille: cinquante années de débats, Casablanca, Prologues: revue maghrébine du livre, 2002, 9-38.

• ESPOSITO, J.L., Women in muslim family law, New York, Syracuse University Press, 1982, 155 p.

• FADIL, N., Vrouwenrechten of islamitische rechten?, Leuven, KUL, 2001-2002 (scriptie aanvullende opleiding sociale en culturele antropologie), 75 p.

• FILALI-ANSARY, A., “La Moudawwana: coutume ou droit?” in X (ed.), La réforme du droit de la famille: cinquante années de débats, Casablanca, Prologues: revue maghrébine du livre, 2002, 69-70.

• FLORY, M., MANTRAN, R., KORANY, B., e.a., Les régimes politiques arabes, Paris, Presses Universitaires de France, 1990, 578 p.

• FREEDOM HOUSE, Morocco, Washington, Freedom House, 2004 (11.04.2005, Freedom House: http://www.freedomhouse.org/research/freeworld/2004/ countryratings/morocco. htm).

• GARCON, J., “Et le roi libéra la femme” in Libération, 15.12.2003, 42-43.

• GHAZALLA, I., The Role of Women's Organizations In Promoting the National Plan of Action To Integrate Women in Development in Morocco, Minnesota, Humphrey Institute of Public Affairs, 2002, (20.04.2005, Humphrey Institute of Public Affairs: http://www.hhh.umn.edu/centers/wpp/sculpting_rock_women_ rights.html).

• HAKEM, T., “Le Maroc se dote d’une loi qui bouleverse la condition des femmes” in Le Monde, 18.12.2003, 2.

• HAKEM, T., “Les députés marocaines ont adopté à l’unanimité l’égalité juridique entre hommes et femmes” in Le Monde, 19.01.2004, 4.

• HALLAOUI, L., “Adoption du nouveau code de la famille” in Europresse, Paris, CEDROM SNI, 2004 (Dbase).

• KATULIS, B., Women’s freedom in focus: Morocco, Washington, Freedom House, 2004, 43 p.

• KERREMANS, B., Internationaal Monetair Fonds, Leuven, 2004 (05.05.2004, https://deneb.cc.kuleuven.ac.be/courses/1/S0004a-0304/content/_244227_1/ Les_imf3.pdf).

• LAMCHICHI, A., “ De formidables défis pour le jeune roi Mohamed VI” in Confluences Mediterranée, (1999), 31,pp. 9-23.

• LAMCHICHI, A., “Islamisme: les spécificités marocaines”in Confluences Méditerranée, (2000), hors série 2000, pp. 81-95.

• LAMCHICHI, A., “Promesse royale en faveur d’une réforme audacieuse du statut de la femme”in Confluences Méditerranée, (2004), 48, pp. 177-185.

• L’ECONOMISTE, Enquête: que pensez-vous de la réforme de la Moudawana, Casablanca, Lnet Multimedia, 2003 (12.12.2005, Lnet Multimedia: http://www.leconomiste.com/).

• LEVEAU, R., Le fellah marocain: défenseur du trône, Paris, Presses de la Fondation nationale des sciences politiques, 1985, 279 p.

• MANIGLIER, P., “Le gouvernement veut émanciper les femmes” in Europresse, Paris, CEDROM SNI, 2000 (Dbase).

• MAP, Réforme de la Moudawana, Rabat, MAP, 2004 (07.12.2004, MAP: http://www.map.co.ma/mapfr/moudawana/echos.htm).

• MERNISSI, S., “Quelques aspects de la codification du statut personnel marocain” in A. BASTENIER, CARLIER, J-Y., D’HONDT-VAN OPDENBOSCH, P., e.a. (eds.), Le statut personnel des musulmans, Brussel, Bruylant, 1992,111-142.

• MIADI, F., “Moudawana, an I” in Jeune Afrique l’intelligent, (2005), 2299, pp. 48‑51.

• MINISTERE DE LA COMMUNICATION, Argumentaire religieux, juridique et sociologique en faveur du Plan National d’Action pour l’Intégration de la Femme au Développement, Rabat, (02.02.2005, Ministère de la Communication: http://www.mincom.gov.ma/french/generalites/femmes/argumentaire_religieux. htm).

• MINISTERE DE LA COMMUNICATION, Promotion des Droits de l’Homme, Rabat (28.04.05, Ministère de la Communication: http://www.mincom.gov.ma/english/generalities/state_st/promotio.html).

• MINISTERE DE LA COMMUNICATION, The Moroccan governement, Rabat (28.04.05, Ministère de la Communication: http://www.mincom.gov.ma/english/ministries/ government.htm).

• MINISTERY OF HUMAN RIGHTS, The Convention on the Eliminations of All forms of Discrimination against Women: Second periodic report, Ministery of Human Rights, 1999, 74 p.

• MOHAMMED VI, Discours du 46ème Anniversaire de la Révolution du Roi et du Peuple, Rabat, Ministère de la Communication, 1999 (28.04.05, Ministère de la Communication http://www.mincom.gov.ma/french/generalites/samajeste/ mohammedVI /discours/1999/revoluti.html).

• MOHAMMED VI, Discours royal 10.10.2003, Rabat, MAP, 2003 (07/12/2004, MAP: http://www.map.co.ma/mapfr/info_fr/sm_discours_parlement.htm).

• MOULAY RCHID, A., La condition de la femme au Maroc, Rabat, Editions de la Faculté des Sciences Juridiques, Economiques et Sociales de Rabat, 1985, 607 p.

• MOULAY RCHID, A., “Changement juridique et changement social à travers la condition des femmes au Maroc” in MERNISSI, F. (ed.), Portraits de femmes, Casablanca, Le Fennec, 1987,15-45.

• NAAMANE-GUESSOUS, S., Achter de schermen van de schaamte, Amsterdam, Uitgeverij An Dekker, 1990, 247 p.

• NACIRI, R., “La Moudawwana et sa réforme: le rôle de l’Etat” in M. MOUAQIT (ed.), La réforme du droit de la famille: cinquante années de débats, Casablanca, Prologues: revue maghrébine du livre, 2002, 39-53.

• OASES, Huwelijksmigratie bij Marokkanen en Turken met bijzondere aandacht voor de hervorming van het Marokkaanse familierecht, Antwerpen, OASES, 2005, (02.05.2005, Oases: http://www.ua.ac.be/main.asp?c=*OASES&n=1609&ct= OAOZMIGRL&e=o25414).

• OBERLE, T., “Mohammed VI épouse la cause des femmes” in Europresse, Paris, CEDROM SNI, 2003 (Dbase).

• ORGANISATION INTERNATIONAL DE DROIT DU DEVELOPPEMENT, La Constitution du Royaume du Maroc (1996), Rome, IDLO, 2004 (05.02.2005, IDLO: http://www.idlo.int/texts/leg5509f.pdf).

• RHIWI, L., Toespraak van Leïla Rhiwi, Brussel, 2004 (03.12.2004, http://www.alter.be/moudawana).

• ROUSSET, M., Le royaume du Maroc, Paris, Berger-Levrault, 1978, 106 p.

• ROUSSILLON, A., “Réformer la Moudawana: statut et conditions des Marocaines” in Maghreb-Machrek, (2004), 179, pp. 79-99.

• SAADI, S., L’expérience marocaine d’intégration de la femme au développement, Casablanca, 2002, 8 p.

• SAADI, S., Toespraak van Said Saadi: De inschakeling van de vrouw in de ontwikkeling, Brussel, 2004 (03.12.2004, http://www.alter.be/moudawana).

• SALLOUM, H., “King Hassan II – creator of modern Morocco” in Contemporary Review, 263, (1993), 1534, pp. 5-9.

• SCHACHT, J., Introduction au droit musulman, Paris, Maisonneuve et Larose, 1999, 252 p

• SECRETARIAT D’ETAT CHARGE DE LA PROTECTION SOCIALE, DE LA FAMILLE ET DE L’ENFANCE, Plan d’action national pour l’intégration des femmes au développement, Rabat, 1999, 87 p.

• STEUNPUNT ALLOCHTONE MEISJES EN VROUWEN, Marokkaanse vrouwen van hier en ginder, Brussel, SAMV, 2003, 82 p.

• TALHAOUI, F., De nieuwe Marokkaanse familiewetgeving: de Moudawana gedesacraliseerd, de Shari'a dichter bij de moderniteit en gendergelijkheid, Centrum voor Islam in Europa, Gent (21.03.2005, C.I.E.: http://www.flwi.ugent.be/cie/CIE2/ talhaoui1.htm#not).

• TOZY, M., Monarchie et islam politique au Maroc, Paris, Presses de Sciences Po, 1999, 315 p.

• TOZY, M., “Réformes politiques et transition démocratique” in Monde arabe Maghreb Machrek, (1999), 164, pp. 67-84.

• TUQUOI, J.P., “Le radicalisme religieux au Maroc” in Le Monde, 13.06.2003, 5.a femme au développement FAMILLE ET DE LA SOLIDARITEuridisch (tekst 12 in preface en daarna)

• TUQUOI, J.P., “Mohammed VI et les Marocaines” in Le Monde, 18.06.2003, 17.

• VERLUYTEN, V., Democratische transitie in Marokko 1993-2003, Leuven, KUL, 2003-2004 (Diss. Lic.), 103 p.

• WOUTERS, J., Bronnen van internationaal recht, Antwerpen, Intersentia, 2004, 962p.

• ZERROUKY, H., “Une menace islamiste de l’intérieur” in Europresse, Paris, CEDROM SNI, 2003 (Dbase).

• ZIRARI, N., “Le statut des femmes au Maroc, un éternel recommencement”in Confluences Méditerranée, (2000), 33, pp. 139-145.

Lijst van afkortingen

• ADFM : Association Démocratique des Femmes Marocaines

• AMDF : Association Marocaine des Droits des Femmes

• BUPO-Verdrag : Internationaal Verdrag inzake Burgerrechten en Politieke rechten

• CCDH : Conseil Consultative des Droits de l’Homme

• CEDAW : Convention on the Elimination of All Forms of Discrimination against Women

• GW : Grondwet

• LDDF : Ligue démocratique pour la Défense des Droits des Femmes

• MRE : Marocains Résidents à l’Etranger

• Mud : Mudawwana

• Mud93 : Mudawwana van 1993

• Mud04 : Mudawwana van 2004

• NGO : Niet Gouvernementele Organisatie

• OADP : Organisation de l’Action pour Démocratie et Peuple

• OFI: Organisation de la Femme Istiqlalienne

• OMDH : Organisation Marocaine des Droits de l’Homme

• PJD: Parti de la Justice et du Développement

• UAF : Union de l’Action Féminine

• UNFM : Union Nationale des Femmes Marocaines

• UPMF : Union Progressiste des Femmes Marocaines

• USFP : Union Socialiste des Forces Populaires

• UVRM : Universele Verklaring van de Rechten van de Mens

• VN : Verenigde Naties

• WvV : Wetboek van het Verbintenissenrecht

• WBR : Wetboek van Burgerlijke Rechtsvordering

Verklarende woordenlijst

• Amir Al Mouminine : Heerser der Gelovigen

• dahir : koninklijk decreet

• fatwa : religieuze opinie van een geleerde

• fiqh : islamitische rechtsgeleerdheid

• Hadith : overlevering betreffende het leven van de profeet Mohammed

• Ijtihad : zelfstandige interpretatie door een rechtsgeleerde van de bronnen van het islamitische recht

• Makhzen : informeel machtsnetwerk bestaande uit individuen en instituties die het bestuur van de koning uitvoeren

• Malikitische school : De Malikitische rechtsschool is één van de vier rechtsscholen in de soennitische islam die vooral aanhang heeft in Noord-Afrika en Spanje. Ze wordt gekenmerkt door een conservatieve benadering van de jurisprudentie waarbij er meer belang wordt gehecht aan de overlevering van de Hadith dan aan rationele redenering.

• Sharia : islamitische regels en voorschriften, islamitisch recht

• Sunnah : normatief modelgedrag van de profeet dat het geheel van zijn uitspraken, daden en zijn stilzwijgende goedkeuring omvat

• udul : gekwalificeerde getuige, een beroepsgetuige die in een geding ten overstaan van de rechter als bewijsmiddel een rechtsgeldige getuigenverklaring kan afleggen

• ulama : doctors van het islamitische recht, degenen die gekwalificeerd zijn om het recht te interpreteren

Bijlage 1. Artikel 16 van het CEDAW-Verdrag  [188]

1. De Staten die partij zijn bij dit Verdrag, nemen alle passende maatregelen om discriminatie jegens de vrouw in alle aangelegenheden betreffende het huwelijk en familiebetrekkingen uit te bannen, en verzekeren in het bijzonder, op basis van gelijkheid van de man en de vrouw:

a) hetzelfde recht om een huwelijk aan te gaan;

b) hetzelfde recht om in vrijheid een echtgenoot te kiezen en alleen met vrije en volledige toestemming een huwelijk aan te gaan;

c) dezelfde rechten en verantwoordelijkheden tijdens het huwelijk en de ontbinding ervan;

d) dezelfde rechten en verantwoordelijkheden als ouder, ongeacht de echtelijke staat, in aangelegenheden met betrekking tot de kinderen; in alle gevallen staat het belang van de kinderen voorop;

e) dezelfde rechten om in vrijheid en bewust een beslissing te nemen over het aantal van hun kinderen en het tijdsverloop tussen de geboorten daarvan en te kunnen beschikken over de informatie, de vorming en middelen om hen in staat te stellen deze rechten uit te oefenen;

f) dezelfde rechten en verantwoordelijkheden met betrekking tot het ouderlijk gezag en voogdij over en de adoptie van kinderen, of soortgelijke instellingen waar deze begrippen in de nationale wet bestaan; in alle gevallen staat het belang van de kinderen voorop;

g) dezelfde persoonlijke rechten als echtgenoot en echtgenote, met inbegrip van het recht een achternaam, een beroep en een werkkring te kiezen;

h) dezelfde rechten voor beide echtgenoten met betrekking tot eigendom, verwerving, bestuur en genot van en beschikking over bezittingen, hetzij om niet hetzij onder bezwarende titel.

2. Verlovingen en huwelijken van kinderen dienen geen rechtsgevolg te hebben en alle noodzakelijke maatregelen, met inbegrip van wetgevende, dienen te worden genomen om een huwelijksleeftijd voor het aangaan van een huwelijk vast te stellen en de registratie van huwelijken in een officieel register verplicht te stellen.

[188] J. WOUTERS, o.c., 664.