IX. BIJLAGEN: BRONNEN

Gebruikte afkortingen:

CC: Corpus Christianorum

            SL: Series Latina

            CM: Continuatio Mediaevalis

MGH: Monumenta Germaniae Historica

PL: Patrologia Latina

AASS: Acta Sanctorum

S.Chr.:  Sources Chrétiennes

Noot: bij de hierna volgende bronnenfragmenten wordt telkens de gedrukte uitgave vermeld. Daarnaast zijn ook de geïnformatiseerde bronnencollecties van nut: MIGNE (Jacques-Paul), Patrologia Latina database [CD-ROM], Cambridge, Chadwyck-Healey, 1994; TOMBEUR (Paul) en UNIVERSITAS CATHOLICA LOVANENSIS, CETEDOC library of Christian Latin texts [CD-ROM], Turnhout, Brepolis, 1996.

1) NORMATIEVE BRONNEN

1.1. Concilies

CONCILIUM VENETICUM A. 461-491, c. XVI, ed. MANSI (Joannes Dominicus), Sacrorum conciliorum nova et amplissima collectio, Tomus VII, Florence, 1762, kol. 955.

Ac ne id fortasse videatur omissum, quod maxime fidem catholicae religionis infestat, quod aliquanti clerici student auguriis, et sub nomine fictae religionis, quas sanctorum sortes vocant, divinationis scientiam profitentur, aut quarumcumque scripturarum inspectione futura pormittunt: hoc quicumque clericus detectus fuerit vel consulere, vel docere, ab ecclesia habeatur extraneus. Incolumem coronam vestram ecclesiae suae Deus protegat, domini fratres.

CONCILIUM AGATHENSE A. 506, c. V (?), ed. MANSI (Joannes Dominicus), Sacrorum conciliorum nova et amplissima collectio, Tomus VIII, Florence, 1762, kol. 340.

Perscrutandum est, si aliqua vota ad arbores vel ad fontes vel ad lapides quosdam quasi ad altaria faciat, aut ibi candelam seu quodlibet munus deferat, veluti ibi quoddam numen sit.

CONCILIUM AGATHENSE A. 506, c. XXI (LXVIII), ed. MUNIER (C.), CC, SL 148, Concilia Galliae a. 314 - a. 506, Turnhout, Brepols, 1963, p. 228.

Quoniam non oportet ministros altaris aut clericos magos aut incantatores esse, aut facere quae dicuntur phylacteria, quae sunt magna obligamenta animarum: hos autem, qui talibus utuntur, proici ab ecclesia iussimus.

CONCILIUM AGATHENSE A. 506, c. XLII, ed. MANSI (Joannes Dominicus), Sacrorum conciliorum nova et amplissima collectio, Tomus VIII, Florence, 1762, kol. 332.

Ac ne id fortasse videatur omissum quod maxime fidem catholicae religionis infestat, quod aliquanti clerici vel laici student auguriis, et sub nomine fictae religionis, quas sanctorum sortes vocant, divinationis scientiam profitentur aut quarumcunque scripturarum inspectione futura promittunt: hoc quicunque clericus vel laicus detectus fuerit vel consulere vel docere, ab ecclesia habeatur extraneus.

CONCILIUM ASPASII EPISCOPI METROPOLTANI ELVSANI A. 551, c. III , ed. CLERCQ (Karel De), CC, SL 148A, Concilia Galliae a. 511 - a. 695, Turnhout, Brepols, 1963, p. 163-164.

De incantatoribus vel eis, qui instinctu diabuli cornua praecantare dicuntur, si superiores forte personae sunt, a liminibus excommunicatione pellantur ecclesiae, humiliores vero personae vel servi correpti a iudice fustigentur, ut, si se timorem Dei corrigi forte dissimulant, velut scriptum est, verberibus corrigantur

CONCILIUM AURELIANENSE A. 511, c. XXX, ed. MGH, Legum sectio III: Concilia, Tomus I: Concilia aevi Merovingici, Hannover, Impensis Bibliopolii Hahniani, 1893, p. 9.

Si quis clericus, monachus, saecularis divinationem vel auguria crederit observanda vel sortes, quas mentiuntur esse sanctorum, quibuscumque potaverint intimandas, cum his, qui iis crederint, ab ecclesiae communione pellantur.

CONCILIUM AURELIANENSE A. 533, c. XX, ed. MGH, Legum sectio III: Concilia, Tomus I: Concilia aevi Merovingici, Hannover, Impensis Bibliopolii Hahniani, 1893, p. 64.

Catholici qui ad idolorum cultum non custoditam ad integrum accepti baptismi gratiam revertuntur vel, qui cibis idolorum immolatis gustu inlicitae praesumptionis utuntur, ab ecclesiae coetibus arceantur; similiter et hi, qui bestiarum morsibus extincta vel qoulibet morbo aut casu suffocata vescuntur.

CONCILIUM AURELIANENSE A. 541,  ed. MGH, Legum sectio III: Concilia, Tomus I: Concilia aevi Merovingici, Hannover, Impensis Bibliopolii Hahniani, 1893, p. 90.

c. XV. Si quis post acceptum baptismi sacramentum ad immolata daemonibus, tanquam ad vomitum, sumenda revertitur, si commonitus a sacerdote se corrigere ax hac praevaricatione noluerit, a communione catholica pro emendatione sacrilegii suspendatur.

c. XVI. Si quis Christianus, ut est gentilium consuetudo, ad caput cuiuscumque ferae vel pecudis, invocatis insuper nominibus paganorum, fortasse iuraverit, si se ab hac superstitione comminitus nuluerit prohibere, donec reatum emendet, a consortio fidelium vel ecclesiae communione pellatur.

CONCILIUM TURONENSE A. 567, c. XVIII (XVII),  ed. MGH, Legum sectio III: Concilia, Tomus I: Concilia aevi Merovingici, Hannover, Impensis Bibliopolii Hahniani, 1893, p. 126-127.

De ieiuniis vero antiqua a monachis instituta conserventur, ut de pascha usque quinquagessima excepto rogationes omne die fratribus prandium praeparetur; post quinquagessima tota ebdomada ex asse ieiunent. Postea usque kalendas Agusti ter septimana ieiunent: secunda, quarta et sexta die excepto his, qui aliqua infirmitate constricti sunt. Augusto, quia cotidie missae sanctorum sunt, prandium habeant; Septembro toto et Octobro et Novembro, sicut prius dictum est, ter in septimana, de Decembre usque natale domini omni die ieiunent. Et quia inter natale Domini et epyfania omni die festivitates sunt, idemque prandebunt excepto triduum illud, quod ad calcandam gentilium consuetudinem patris nostri statuerunt, privatas in kalendis Ianuarii fieri letanias, ut in ecclesia psalletur et ora octava in ipsis kalendis circumcissionis missa Deo propitio celebretur; post epyfania vero usque quadragesima ter in septimana ieiunent.

CONCILIUM TURONENSE A. 567, c. XXIII (XXII),  ed. MGH, Legum sectio III: Concilia, Tomus I: Concilia aevi Merovingici, Hannover, Impensis Bibliopolii Hahniani, 1893, p. 133.

Enimvero quoniam cognovimus nonnullus inveniri sequipedas erroris antiqui, qui kalendas Ianuarii colunt, cum Ianus homo gentilis fuerit, rex quidem, sed esse Deus non potuit: quisquis ergo unum Deum Patrem regnantem cum Filio et Spiritu sancto credit, non potest integer Christianus dici qui super hoc aliqua de gentilitate custodit. Sunt etiam qui in festivitate cathedrae domni Petri intrita mortuis offerunt et post corpus Domini sacratas daemoni escas accipiunt. Contestamur illam sollicitudinem tam pastores quam presbiteros gerere, ut, quoscumque in hac fatuitate persistere viderint vel ad nescio quas petras aut arbores aut ad fontes, designata loca gentilium, perpetrare, quae ad ecclesiae rationem non pertinent, eos ab ecclesia sancta auctoritate repellant nec participare sancto altario permittant, qui gentilium observationes custodiunt. Quid enim daemonibus cum Christo commune, cum magis sumenda iudicium delicta videantur addere, non purgare.

CONCILIUM AUTISSIODORENSE HAB. CIRCA A. 561-605, ed. CLERCQ (Karel De), CC, SL, 148 A, Turnhout, 1963, p. 265.

c. I. Non licet kalendis Ianuarii vetulo aut cervulo facere vel strenas diabolicas observare, sed in ipsa die sic omnia beneficia tribuantur, sicut et reliquis diebus.

c. III. Non licet conpensus in domibus propriis nec pervigilius in festivitates sanctorum facere nec inter sentius aut ad arbores sacrivos vel ad fontes vota dissolvere, nisi, quicumque votum habuerit, in ecclesia vigilet et matricole ipsum votum aut pauperibus reddat nec sculptilia aut pede aut hominem ligneo fieri penitus praesumat.

c. IV. Non licet ad sortilegus vel auguria respicere nec ad caragius nec ad sortes, quas sanctorum vocant, vel quas de lignum aut de pane faciunt, aspicere, nisi, quaecumque homo facere vult, omnia in nomine Domini faciat.

CONCILIUM CLIPPIACENSE A. 627 AUT 628, c. XVI,  ed. MGH, Legum sectio III: Concilia, Tomus I: Concilia aevi Merovingici, Hannover, Impensis Bibliopolii Hahniani, 1893, p. 199.

Conperimus ita a Christianis auguria observari, ut simili paganorum scelere conparetur. Sunt etiam nonnulli, qui cum paganis comedunt cibos; sed hos benigne placuit admonitione suaderi, ut ab erroribus pristinis revocentur. Quod si neglexerint et idolatriis vel immolantibus se miscuerint, paenitentiae tempus exsolvant.

CONCILIUM SUB SONNATIO EP. REM. HAB. CIRCA A. 627-630, c. XIV,  ed. MGH, Legum sectio III: Concilia, Tomus I: Concilia aevi Merovingici, Hannover, Impensis Bibliopolii Hahniani, 1893, p. 204-205.

Item de his, qui auguria vel paganorum ritus inveniuntur imitari vel cum paganis superstitiosis comedunt cibos, quos benigna placuit admonitione suaderi, ut ab erroribus pristinis revocentur. Quod si neglexerint et ydolatris vel immolantibus se miscuerint, peonitentiae dignum tempus exsolvant.

CONCILIUM ROTHOMAGENSE A. 650, c. IV, ed. MANSI (Joannes Dominicus), Sacrorum conciliorum nova et amplissima collectio, Tomus X, Florence, 1764, kol. 1200.

Perscrutandum si aliquis subulcus vel bubulcus sive venator, vel ceteri hujusmodi, dicat diabolica carmina super panem, aut super herbas, aut super quaedam nefaria ligamenta, et haec aut in arbore abscondat, aut in bivio, aut in trivio projiciat, ut sua animalia liberet a peste et clade, et alterius perdat: quae omnia idololatriam esse nulli fideli dubium est; et ideo summopere sunt exterminanda.

CONCILIUM ROTHOMAGENSE A. 650, c. XIII, ed. MANSI (Joannes Dominicus), Sacrorum conciliorum nova et amplissima collectio, Tomus X, Florence, 1764, kol. 1202.

Si quis in Kalendis Januariis aliquid fecerit quod a paganis inventum est, et dies observat, et lunam, et menses; et horarum effectiva potentia aliquid sperat in melius aut in deterius verti: anathemata sit.

CONCILIUM GERMANICUM A. 742, c. V, ed. MGH, Legum sectio III: Concilia, Tomus II pars 1: Concilia aevi Karolini I, Hannover & Leipzig, Impensis Bibliopolii Hahniani, 1906, p. 3.

Decrevimus, ut secundum canones unusquisque episcopus in sua parrochia sollicitudinem adhibeat, adiuvante gravione, qui defensor aecclesiae est, ut populus Dei paganias non faciat, sed ut omnes spurcitias gentilitatis abiciat et respuat, sive sacrificia mortuorum sive sortilegos vel divinos sive filacteria et auguria sive incantationes sive hostias immolaticias, quas stulti homines iuxta aeclesias ritu pagano faciunt sub nomine sanctorum martyrum vel confessorum, Deum et suos sanctos ad iracundiam provocantes, sive illos sacrilegos ignes, quos nied fyr vocant, sive omnes, quecumque sint, paganorum observationes diligentes prohibeant.

CONCILIUM LIFTINENSE A. 743, c. IIII, ed. MGH, Legum sectio III: Concilia, Tomus II pars 1: Concilia aevi Karolini I, Hannover & Leipzig, Impensis Bibliopolii Hahniani, 1906, p. 7.

Decrevimus quoque, quod et pater meus [Karolus Martellus] ante praecipiebat, ut, qui paganas observationes in aliqua re fecerit, multetur et damnetur quindecim solidis.

CONCILIUM ROMANUM A. 743, c. VIIII, ed. MGH, Legum sectio III: Concilia, Tomus II pars 1: Concilia aevi Karolini I, Hannover & Leipzig, Impensis Bibliopolii Hahniani, 1906, p. 10.

Capitulo, ut nullus Kalendas Ianuarias et bromas ritu paganorum colere praesumat. Si quis Kalendas Ianuarias et bromas colere praesumpserit aut mensas cum dapibus in domibus praeparare et per vicos et per plateas cantationes et choros ducere, quod maxima iniquitas est coram Deo, anathemata sit.

CONCILIUM IN FRANCIA HABITUM A. 747, ed. MGH, Legum sectio III: Concilia, Tomus II pars 1: Concilia aevi Karolini I, Hannover & Leipzig, Impensis Bibliopolii Hahniani, 1906, p. 47.

... Statuimus, ut singulis annis unusquisque episcopus parrochiam suam sollicite circumeat, populum confirmare et plebes docere et investigare et prohibere paganas observationes, divinos vel sortilogos, auguria, filacteria, incantationes vel omnes spurcitias gentilium. ...

CONCILIUM SUESSIONENSE A. 744, c. VI, ed. MGH, Legum sectio III: Concilia, Tomus II pars 1: Concilia aevi Karolini I, Hannover & Leipzig, Impensis Bibliopolii Hahniani, 1906, p. 35.

Et omnino decrevimus, ut unusquisque episcopus in sua parrochia sollicitudinem habeat, ut populus Christianus paganus non fiant, et per omnes civitates legitimus forus et mensuras faciat secundum habundantia temporis.

CONCILIUM NEUCHINGENSE A. 772, c. IIII, ed. MGH, Legum sectio III: Concilia, Tomus II pars 1: Concilia aevi Karolini I, Hannover & Leipzig, Impensis Bibliopolii Hahniani, 1906, p. 100.

De pugna duorum, quod wehadinc vocatur, ut prius non sortiantur, quam parati sint, ne forte carminibus vel machinis diabolicis vel magicis artibus insidiantur.

CONCILIUM NEUCHINGENSE A. 772, c. VI, ed. MGH, Legum sectio III: Concilia, Tomus II pars 1: Concilia aevi Karolini I, Hannover & Leipzig, Impensis Bibliopolii Hahniani, 1906, p. 100-101.

De eo, quod Bawarii stapsaken dicunt, in quibus verbis ex vetusta consuetudine paganorum idolatria reperimus, ut deinceps non aliter nisi, ut dicat qui querit debitum: ‘Nec hoc abstuli nec componere debeo’. Iterata voce requisito debito dicat: ‘Extendamus dexteras nostras ad iustum iudicium Dei’. Et tunc manus dexteras utique ad caelum extendant.

CONCILIUM RISPACENSE A. 798, c. V, ed. MGH, Legum sectio III: Concilia, Tomus II pars 1: Concilia aevi Karolini I, Hannover & Leipzig, Impensis Bibliopolii Hahniani, 1906, p. 198.

... et semper illos admoneat more pastorali, abstineant se a fornicatione, a periuriis, a furtis, ab idolorum contagiis, ut vota non solvant more paganorum, sed soli Deo cum timore et reverentia decimas offerant et suum baptisma custodiant, fidem Christianam conservent, ...

CONCILIUM RISPACENSE, FRISINGENSE, SALISBURGENSE A. 800, c. XV, ed. MGH, Legum sectio III: Concilia, Tomus II pars 1: Concilia aevi Karolini I, Hannover & Leipzig, Impensis Bibliopolii Hahniani, 1906, p. 209.

De incantationibus, auguriis vel divinationibus et de his, qui tempestates vel alia maleficia faciunt, placuit sancto concilio, ut, ubicumque deprehensi fuerint, videat archipresbiter diocesis illius, ut diligentissima examinatione constringantur, si forte confiteantur malorum, quae gesserunt. Sed sub tali moderatione fiat eadem districtio, ne vitam perdant, sed ut salventur in carcere, usque dum Deo inspirante spondeant emendationem peccatorum. Et nullatenus per aliqua praemia a comitibus vel centenariis absque districta examinatione remittantur; et hoc si fecerint, archipresbiteri, cum hoc cognoverint, nequaquam episcopus celare audeant et ab episcopis, ut dignum est, pro hoc corripiantur.

CONCILIUM MOGUNTINENSE A. 813, c. XXVII, ed. MGH, Legum sectio III: Concilia, Tomus II pars 1: Concilia aevi Karolini I, Hannover & Leipzig, Impensis Bibliopolii Hahniani, 1906, p. 268.

Ut presbyteri chrisma diligenter custodiant. Presbyteri sub sigillo custodiant chrisma et nulli sub praetextu medicinae vel maleficii donare inde praesumant. Quod si fecerint, honore priventur.

CONCILIUM TURONENSE A. 813, c. XLII, ed. MGH, Legum sectio III: Concilia, Tomus II pars 1: Concilia aevi Karolini I, Hannover & Leipzig, Impensis Bibliopolii Hahniani, 1906, p. 292.

Admoneant sacerdotes fideles populos, ut noverint magicas artes incantationesque quibusli-bet infirmitatibus hominum nihil posse remedii conferre, non animalibus languentibus claudicantibusve vel etiam moribundis quicquam mederi, non ligaturas ossuum vel herbarum cuiquam mortalium adhibitas prodesse, sed haec esse laqueos et insidias antiqui hostis, quibus ille perfidus genus humanum decipere nititur.

APPENDIX AD CONCILIA A. 813, ed. MGH, Legum sectio III: Concilia, Tomus II pars 1: Concilia aevi Karolini I, Hannover & Leipzig, Impensis Bibliopolii Hahniani, 1906, p. 296-306.

c. XVII

Ut presbiteri sub sigillo custodiant crisma et nulli sub praetextu medicinae vel maleficii donare praesumant; si fecerint, honore priventur.

c. CXVII

Quod magice artes atque incantationes nihil prosint: TUR. Cap. XLII.

CONCILIUM ROMANUM A. 826, c. XXXV, ed. MGH, Legum sectio III: Concilia, Tomus II pars 2: Concilia aevi Karolini I, Hannover & Leipzig, Impensis Bibliopolii Hahniani, 1908, p. 581.

De conviviis festis diebus non faciendis. Sunt quidam, et maximae mulieres, qui festis ac sacris diebus sanctorum nataliciis non pro eorum, quibus debent, delectantur desideriis advenire, sed ballando, verba turpia decantando, choros tenendo ac ducendo, similitudinem paganorum peragendo advenire procurant; tales enim, si cum minoribus veniunt ad eclesiam, cum peccatis maioribus revertuntur. In tali enim facto debet unusquisque sacerdos diligentissimae populum admonere, ut pro sola oratione his diebus ad eclesiam recurrant, quia ipsi, qui talia agunt, non solum se perdunt, sed etiam alios deperire adtendunt.

CONCILIUM PARISIENSE A. 829, c. II, ed. MGH, Legum sectio III: Concilia, Tomus II pars 2: Concilia aevi Karolini I, Hannover & Leipzig, Impensis Bibliopolii Hahniani, 1908, p. 669-670.

De diversorum malorum patratoribus. ... Extant et alia pernitiosissima mala, quae ex ritu gentilium remanisse non dubium est, ut sunt magi, arioli, sortilegi, venefici, divini, incantatores, somniarum coniectores, quos divina lex inretractabiliter puniri iubet, de quibus in lege dicitur: “Anima, quae declinaverit ad magos et ariolos et fornicata fuerit cum eis, ponam faciam meam contra eam et interficiam illam de medio populi sui. Sanctificamini et estote sancti, quia ego sanctus sum dominus Deus vester. Custodite praecepta mea et facite ea, quia ego Dominus, qui sanctifico vos,” et alibi: “Magos et ariolos et maleficos terrae vivere ne patiamini.” Dubium etenim non est, sicut multis est notum, quod a quibusdam praestigiis atque diabolicis inlusionibus ita mentes quorundam inficiantur poculis amatoriis, cibis vel filacteriis, ut in insaniam versi a plerisque iudicentur, dum proprias non sentiunt contumelias. Ferunt enim suis maleficiis aera posse conturbare et grandines inmittere, futura praedicere, fructus et lac auferre aliisque dare et innumera a talibus fieri dicuntur. Qui ut fuerint huiusmodi conperti, viri seu femine, in tantum disciplina et vigore principis acrius corrigendi sunt, in quantum manifestus ausu nefando et temerario servire diabolo non metuunt. De his quoque in concilio Anciritano titulo XXIII ita scriptum est: “Qui divinationes expetunt et more gentilium subsecuntur aut in domos suas huiuscemodi homines introducunt exquirendi aliquid arte malefica aut expiandi causa, sub regula quinquenii iaceant, secundum gradus paenitentiae definitos.” Oportet enim haec in omnibus et maxime in his locis, ubi licite et inpune multi se posse hoc perpetrare confidunt, ut studiosius et diligentius admoneantur et severius corrigantur.

COETLEU (Bretagne) A. 848 of 849, ed. HARTMANN (Wilfried), MGH, Die Konzilien der Karolingischen Teilreiche 843-859, Hannover, Hahnsche Buchhandlung, 1984, p. 188.

(...) De expetentia autem divinationum vel maleficiorum scriptum quidem in sacris habemus canonibus, ut ipsa verba ponamus ita: “Qui divinationes expetunt et more gentilium subsequuntur, aut in domos suas huiuscemodi homines introducunt exquirendi aliquid arte malefica aut expiandi causa, sub regula quinquennii iaceant.” Unde ad illorum similitudinem sortes, quibus vos cuncta in vestris discriminatis iudiciis, nichil aliud quam quod patres illi dampnarunt, divinationes et maleficia esse decernimus. Quamobrem volumus illas omnino dampnari et ultra inter christianos nolumus nominari, et ut abscindantur sub anathematis interdicto prohibemus.

CONCILIUM ANSANUM A. 994, c. VI, ed. MANSI (Joannes Dominicus), Sacrorum conciliorum nova et amplissima collectio, Tomus XIX, Graz, 1960 (Venetiis, 1774), kol. 102.

Incantationes neque auguria nec divinationes faciant, nec credant. Qui autem fecerit, nec a poenis perpetuis nec ab incendiis liberabitur, nisi per veram satisfactionem emendaverit.

CONCILIUM SALEGUNSTADIENSE A. 1022, c. VI, ed. MANSI (Joannes Dominicus), Sacrorum conciliorum nova et amplissima collectio, Tomus VIII, Graz, 1960 (Venetiis, 1774), kol. 397.

Conquestum est etiam in sancto concilio de quibusdam stultissimis presbyteris, ut quando incendium videant, corporale dominico corpore consecratum, ad extinguendum incendium temeraria praesumptione in ignem projiciant. Ideoque decretum est sub anathematis interdictione, ne ulterius fiat.

1.2. Volksrecht (leges)

LEX SALICA, ed. ECKHARDT (Karl August), Weimar, Verlag Hermann Böhlaus Nachfolger, 1953, pp. 140-142 & 236.

c. XXV. De maleficiis.

§1. Si quis alteri erbas dederit, ut moriatur, mallobergo co virgo, <sunt dinarii VIIIM qui faciunt> solidus CC culpabilis iudicetur.

§2. Si quis maleficium fecerit et qui eum priserit evaserit, mallobergo thooverpo acfado, <sunt dinarii MMD qui faciunt> solidus LXII semis culpabilis iudicetur.

§3. Si quis muliere erbas dedirit bibere, ut infantes habere non possit, <sunt dinarii MMD qui faciunt> solidus LXII semis culpabilis iudicetur.

c. LXLVI. De hereburgio.

            Si quis alterum hereburgio clamaverit, hoc est strioporcio aut illum, qui inio portare dicitur, ubi strias cocinant, et probare voluerit et non potuerit, <MMD dinarius qui faciunt> solidus LXII semis culpabilis iudicetur.

1.3. Capitularia

CHILDEBERTI I REGIS PRAECEPTUM, a. 511-558, ed. BORETIUS (Alfred), MGH, Legum sectio II, Capitularia regum Francorum, Tomus I, Hannover, Impensis Bibliopolii Hahniani, 1883, pp. 2-3.

Credimus hoc, Deo propitio, et ad nostram mercedem et ad salutem populi pertenere, si populus cristianus, relictam idolorum culturam, Deo, cui integram promisimus fidem, in quantum inspirare dignatus fuerit, purae deservire debeamus. Et quia necesse est, ut plebs, quae sacerdotes praeceptum non ita oportit custodit, nostro etiam corrigatur imperio, hanc cartam generaliter per omnia loca decrevimus emittendam, praecipientes ut quicumque admoniti de agro suo, ubicumque fuerint simulacra constructa vel idola daemoni dedicata ab hominibus factum, non statim abiecerint vel sacerdotebus hoc distruentibus prohibuerint, datis fideiussoribus non aliter discedant, nisi in nostris obtutebus praesententur.

            Qualiter in sacrilegiis Dei iniuria vindicetur, nostrum est pertractandum, et quia fides nostra, ut verbo de altario sacerdote faciente, quaecumque de evangelio, prophetis vel apostolo fuerit adnuntiatum, in quantum Deus dat intellectum. Ad nos quaeremonia processit, multa sacrilegia in populo fieri, unde Deus ledatur et populos per peccatum declinet ad mortem: noctes pervigiles cum ebrietate, scurrilitate vel cantecis, etiam in ipsis diebus pascha, natale Domini et reliquis festivitatibus vel adveniente die domineco bansatrices per villas ambulare. Haec omnia unde Deus agnoscitur laedi, nullatinus fieri permittimus. Quicumque post commonitionem sacerdotum vel nostro praecepto sacrilegia ista perpetrare praesumpserit, si serviles persona est, centum ictus flagellorum ut suscipiat iubemus; si vero ingenuus aut honoratior fortasse persona est ............

KARLMANNI PRINCIPIS CAPITULARE, a. 742 ed. BORETIUS (Alfred), MGH, Legum sectio II, Capitularia regum Francorum, Tomus I, Hannover, Impensis Bibliopolii Hahniani, 1883, p. 25.

c. 5. Decrevimus, ut secundum canones unusquisque episcopus in sua parrochia sollicitudinem adhibeat, adiuvante gravione qui defensor ecclesiae est, ut populus Dei paganias non faciat, sed ut omnes spurcitias gentilitatis abiciat et respuat; sive sacrificia mortuorum sive sortilegos vel divinos sive filacteria et auguria sive incantationes sive hostias immolatitias, quas stulti homines iuxta ecclesias ritu pagano faciunt sub nomine sanctorum martyrum vel confessorum, Deum et suos sanctos ad iracundiam provocantes, sive illos sacrilegos ignes, quod nied fyr vocant, sive omnes, quaecumque sint, paganorum observationes diligenter prohibeant.

KARLMANNI PRINCIPIS CAPITULARE LIPTINENSE, a. 743, ed. BORETIUS (Alfred), MGH, Legum sectio II, Capitularia regum Francorum, Tomus I, Hannover, Impensis Bibliopolii Hahniani, 1883, p. 28.

c. 4. Decrevimus quoque, quod et pater meus ante praecipiebat, ut qui paganas observationes in aliqua re fecerit, multetur et damnetur quindecim solidis.

ADDITAMENTUM AD PIPPINI CAPITULARIA: INTERROGATIONES ET RESPONSIONES BAPTISMALES, a. 760-762, ed. BORETIUS (Alfred), MGH, Legum sectio II, Capitularia regum Francorum, Tomus I, Hannover, Impensis Bibliopolii Hahniani, 1883, p. 222.

Forsachistu diobolae? Et respondeat: ec forsacho diabolae.

End allum diobolgeldae? Respondeat: end ec forsacho allum diobolgeldae.

End allum dioboles uuercum? Respondeat: end ec forsacho allum dioboles uuercum and uuordum thunaer ende woden ende saxnote ende allum them unholdum the hira genotas sint.

Gelobistu in got alamehtigan fadaer? Ec gelobo in got alamehtigan fadaer.

Gelobistu in crist godes suno? Ec gelobo in crist gotes suno.

Gelobistu in halogan gast? Ec gelobo in halogan gast.

ADDITAMENTUM AD PIPPINI CAPITULARIA: INDICULUS SUPERSTITIONUM ET PAGANIARUM, a. 760-762, ed. BORETIUS (Alfred), MGH, Legum sectio II, Capitularia regum Francorum, Tomus I, Hannover, Impensis Bibliopolii Hahniani, 1883, pp. 222-223.

1. De sacrilegio ad sepulchra mortuorum.

2. De sacrilegio super defunctos id est dadsisas.

3. De spurcalibus in Februario.

4. De casulis id est fanis.

5. De sacrilegiis per aecclesias.

6. De sacris silvarum quae nimidas vocant.

7. De hiis quae faciunt super petras.

8. De sacris Mercurii vel Iovis.

9. De sacrificio quod fit alicui sanctorum.

10. De filacteriis et ligaturis.

11. De fontibus sacrificiorum.

12. De incantationibus.

13. De auguriis vel avium vel equorum vel bovum stercora vel sternuationes.

14. De divinis vel sortilegis.

15. De igne fricato de ligno id est nodfyr.

16. De cerebro animalium.

17. De observatione paganorum in foco vel in incoatione rei alicuius.

18. De incertis locis que colunt pro sanctis.

19. De petendo quod boni vocant sanctae Mariae.

20. De feriis quae faciunt Iovi vel Mercurio.

21. De lunae defectione quod dicunt “vince luna!”

22. De tempestatibus et cornibus et cocleis.

23. De sulcis circa villas.

24. De pagano cursu quem yrias nominant scisis pannis vel calciamentis.

25. De eo quod sibi sanctos fingunt quoslibet mortuos.

26. De simulacro de consparsa farina.

27. De simulacris de pannis factis.

28. De simulacro quod per campos portant.

29. De ligneis pedibus vel manibus pagano ritu.

30. De eo quod credunt quia femine lunam comendet, quod possint corda hominum tollere iuxta paganos.

KAROLI MAGNI CAPITULARE PRIMUM, a. 769, ed. BORETIUS (Alfred), MGH, Legum sectio II, Capitularia regum Francorum, Tomus I, Hannover, Impensis Bibliopolii Hahniani, 1883, p. 45.

c. 6. Decrevimus, ut secundum canones unusquisque episcopus in sua parrochia sollicitudinem adhibeat, adiuvante grafione qui defensor ecclesiae est, ut populus Dei paganias non faciat, sed ut omnes spurcitias gentilitatis abiciat et respuat, sive profana sacrificia mortuorum sive sortilegos vel divinos sive phylacteria et auguria sive incantationes sive hostias immolatitias, quas stulti homines iuxta ecclesias ritu pagano faciunt sub nomine sanctorum martyrum vel confessorum Domini, qui potius quam ad misericordiam sanctos suos ad iracundiam provocant.

c. 7. Statuimus, ut singulis annis unusquisque episcopus parrochiam suam sollicite circumeat, et populum confirmare et plebes docere et investigare, et prohibere paganas observationes divinosque vel sortilegos aut auguria, phylacteria, incantationes vel omnes spurcitias gentilium studeat.

CAPITULATIO DE PARTIBUS SAXONIAE, a. 775-790, ed. BORETIUS (Alfred), MGH, Legum sectio II, Capitularia regum Francorum, Tomus I, Hannover, Impensis Bibliopolii Hahniani, 1883, pp. 68-69.

c. 6. Si quis a diabolo deceptus crediderit secundum morem paganorum, virum aliquem aut feminam strigam esse et homines commedere, et propter hoc ipsam incenderit vel carnem eius ad commedendum dederit vel ipsam commederit, capitali sententiae punietur.

c. 7. Si quis corpus defuncti hominis secundum ritum paganorum flamma consumi fecerit et ossa eius ad cinerem redierit, capitae punietur.

c. 8. Si quis deinceps in gente Saxonorum inter eos latens non baptizatus se abscondere voluerit et ad baptismum venire contempserit paganusque permanere voluerit, morte moriatur.

c. 9. Si quis hominem diabolo sacrificayerit et in hostiam more paganorum daemonibus obtulerit, morte moriatur.

c. 10. Si quis cum paganis consilium adversus christianos inierit vel cum illis in adversitate christianorum perdurare voluerit, morte moriatur; et quicumque hoc idem fraude contra regem vel gentem christianorum consenserit, morte moriatur.

c. 21. Si quis ad fontes aut arbores vel lucos votum fecerit aut aliquit more gentilium obtulerit et ad honorem daemonum commederet, si nobilis fuerit solidos sexaginta, si ingenuus triginta, si litus quindecim. Si vero non habuerint unde praesentaliter persolvant, ad ecclesiae servitium donentur usque dum ipsi solidi solvantur.

c. 22. Iubemus ut corpora christianorum Saxanorum ad cimiteria ecclesiae deferantur et non ad tumulus paganorum.

c. 23. Divinos et sortilegos ecclesiis et sacerdotibus dare constituimus.

ADMONITIO GENERALIS, a. 789, ed. BORETIUS (Alfred), MGH, Legum sectio II, Capitularia regum Francorum, Tomus I, Hannover, Impensis Bibliopolii Hahniani, 1883, pp. 55-59.

c. 18. Sacerdotibus. Item in eodem concilio [Conc. Laodicense, c. 36], ut cauclearii, malefici, incantatores vel incantatrices fieri non sinantur.

c. 65. Omnibus. Item habemus in lege Domini mandatum: “non auguriamini”; et in deuteronomio: “nemo sit qui ariolos sciscitetur vel somnia observet vel ad auguria intendat”; item: “ne sit maleficus nec incantator nec pithones consolator.” Ideo praecipimus, ut cauculatores nec incantatores nec tempestarii vel obligatores non fiant; et ubicumque sunt, emendentur vel damnentur. Item de arboribus vel petris vel fontibus, ubi aliqui stulti luminaria vel alias observationes faciunt, omnino mandamus, ut iste pessimus usus et Deo execrabilis, ubicumque inveniatur, tollatur et distruatur.

STATUTA RHISPACENSIA, FRISINGENSIA, SALISBURGENSIA, a. 799-800, ed. BORETIUS (Alfred), MGH, Legum sectio II, Capitularia regum Francorum, Tomus I, Hannover, Impensis Bibliopolii Hahniani, 1883, p. 228.

c. 15. De incantationibus, auguriis vel divinationibus et de his qui tempestates vel alia maleficia faciunt placuit sancto concilio, ut, ubicumque depraehensi fuerint, videat archipresbiter diocesis illius, ut diligentissima examinatione constringantur, si forte confiteantur malorum quae gesserunt; sed sub tali moderatione fiat eadem districtio, ne vitam perdant, sed ut salventur in carcere, usque dum Deo inspirante spondeant emendationem peccatorum. Et ut nullatenus per aliqua praemia a comitibus vel centenariis absque districta examinatione remittantur; et hoc si fecerint, archipresbiteri, cum hoc cognoverint, nequaquam episcopus celare audeant, et ab episcopis, ut dignum est, pro hoc corripiantur.

CAPITULARE DE VILLIS, ca. 800, ed. BORETIUS (Alfred), MGH, Legum sectio II, Capitularia regum Francorum, Tomus I, Hannover, Impensis Bibliopolii Hahniani, 1883, p. 88.

c. 51. Praevideat unusquisque iudex, ut sementia nostra nullatenus pravi homines subtus terram vel aliubi abscondere possint et propter hoc messis rarior fiat. Similiter et de aliis maleficiis illos praevideant, ne aliquando facere possint.

c. 52. Ut unusquisque iudex praevideat, qualiter homines nostri de eorum ministerio latrones vel malefici nullo modo esse possint.

CAPITULARE MISSORUM GENERALE, a. 802, ed. BORETIUS (Alfred), MGH, Legum sectio II, Capitularia regum Francorum, Tomus I, Hannover, Impensis Bibliopolii Hahniani, 1883, p. 96.

c. 25. Ut comites et centenarii ad omnem iustitiam faciendum conpellent et iuniores tales in ministeriis suis habeant, in quibus securi confident, qui legem adque iustitiam fideliter observent, pauperes nequaquam oppriment, fures latronesque et homicidas, adulteros, maleficos adque incantatores vel auguriatrices omnesque sacrilegos nulla adulatione vel praemium nulloque sub tegimine celare audeat, sed magis prodere, ut emendentur et castigentur secundum legem, ut Deo largiente omnia haec mala a christiano populo auferatur.

CAPITULARE MISSORUM ITEM SPECIALE, 802(?), ed. BORETIUS (Alfred), MGH, Legum sectio II, Capitularia regum Francorum, Tomus I, Hannover, Impensis Bibliopolii Hahniani, 1883, p. 104.

c. 40. Ut nemo sit qui ariolos sciscitetur vel somnia observet vel ad auguria intendat: nec sint malefici nec incantatores nec phitones, cauculatores nec tempestarii vel obligatores; et ubicunque sunt, emendentur vel damnentur.

c. 41. Ut observationes quas stulti faciunt ad arbores vel petras vel fontes, ubicunque inveniuntur, tollantur et destruantur.

CAPITULARE DE EXAMINANDIS ECCLESIASTICIS, a. 802, ed. BORETIUS (Alfred), MGH, Legum sectio II, Capitularia regum Francorum, Tomus I, Hannover, Impensis Bibliopolii Hahniani, 1883, p. 110.

c. 15. Ut incestas nuptias omnino vitare doceantur et abstinere a fornicatione, homicidio, furto, periurio, maleficio, ab auguriis et incantationibus vel sacrilegio, ebrietate et convitio, rapina, odio vel invidia, et sanctam communionem digne excipiant.

CAPITULUM DE SACRILEGIS, a. 802/803(?), ed. MORDEK (H.), Bibliotheca capitularium regum Francorum manuscripta. Überlieferung und Traditionszusammenhang der fränki­schen Herrschererklasse. Monumenta Germaniae Historica. Hilfsmittel 15, München, 1995, pp. 976-977.

            DE SACRILEGIS.

            De sacrilegis seu auguriatricibus atque incantatoribus ceterisque maleficis constituimus:

            Ut ubicumque in talibus criminibus probati fuerint, ut nulla adolatio consanguinitatis vel praemii merces tales absque emendatione necessaria celare vel occultare audeat, quia multo melius est illis, breves hic tolerare penas quam eternis servire suppliciis. Sed cum probati fuerint, cum omni moderatione ac diligentia taliter pro hoc corripiantur, ut ceteri talia formident. Ita tamen, ut vitam habeant, et si forte miserante deo converti voluerint et ad emendationem scelerum pervenire, quod omni conamine presbiteri sive blandimento sive terrore aeterni supplicii sollicite adiuvante domino perficere studeant.

CAROLI MAGNI CAPITULARE ECCLESIASTICUM, a. 805/813 , ed. MORDEK (H.), Bibliotheca capitularium regum Francorum manuscripta. Überlieferung und Traditionszusammenhang der fränki­schen Herrschererklasse. Monumenta Germaniae Historica. Hilfsmittel 15, München, 1995, pp. 987.

c. 29. Ut coclearii et malefici, incantatores vel incantatrices fieri non sinantur; in canone Laodicensi talium sectatores ad ecclesia pelli precipitur.

CAPITULA E CANONIBUS EXCERPTA, a. 813, ed. BORETIUS (Alfred), MGH, Legum sectio II, Capitularia regum Francorum, Tomus I, Hannover, Impensis Bibliopolii Hahniani, 1883, p. 174.

c. 17. Ut presbiteri sub sigillo custodiant crisma et nulli sub praetextu medicinae vel maleficii donare praesumant: si fecerint, honore priventur.

ANSEGISI ABBATIS CAPITULARIUM COLLECTIO, a. 827, ed. BORETIUS (Alfred), MGH, Legum sectio II, Capitularia regum Francorum, Tomus I, Hannover, Impensis Bibliopolii Hahniani, 1883, p. 402.

c. 62. De auguriis vel aliis maleficiis. Habemus in lege Domini mandatum: “non auguramini”; et in deuteronomio: “nemo sit qui ariolos sciscitetur vel somnia observet vel ad auguria intendat”; item: “nemo sit maleficus nec incantator nec phitonis consulator”. Ideo praecipimus, ut nec cauculatores nec incantatores nec tempestarii vel obligatores fiant; et ubicumque sunt, emendentur vel damnentur. Item de arboribus vel petris vel fontibus, ubi aliqui stulti luminaria vel alias observationes faciunt, omnino mandamus, ut iste pessimus usus et Deo execrabilis, ubicumque invenitur.

EPISCOPORUM AD HLUDOWICUM IMPERATOREM RELATIO, a. 829, ed. BORETIUS (Alfred), MGH, Legum sectio II, Capitularia regum Francorum, Tomus II, Hannover, Impensis Bibliopolii Hahniani, 1883, pp. 44-45.

... Sunt sane diversorum malorum patratores, quos et lex divina improbat et condemnat, pro quorum etiam diversis sceleribus et flagitiis populus fame et pestilentia flagellatur et ecclesiae status infirmatur et regnum periclitatur. Contra quos nos eorum malitiam exaggerantes, quamquam in sacris eloquiis satis sunt execrati, nos necessarium praevidemus, iterum nostra admonitione et exhortatione praecaveri omnino oportere. Sicut sunt diversarum pollutionum patratores, quas cum masculis et pecoribus nonnulli diversissimis modis admittunt, quae inconparabilem dulcedinem piissimi creatoris ad amaritudinem provocantes tanto gravius delinquunt, quanto contra naturam peccant. Pro quo etiam scelere igne caelesti conflagratae infernique hiatu quinque absorptae sunt civitates, nec non et XL et eo amplius milia stirpis Beniamin a mucrone fraterno confossa sunt; haec porro iuditia et evidentes vindictae declarant, quam detestabile et execrabile apud divinam maiestatem hoc vitium extet. Extant et alia pernitiosissima mala, quae ex ritu gentilium remanisse non dubium est, ut sunt magi, arioli, sortilegi, venefici, divini, incantatores, somniatorum coniectores, quos divina lex inretractabiliter puniri iubet. De quibus in lege dicitur: “Anima, quae declinaverit ad magos et ariolos et fornicata fuerit cum eis, ponam faciem meam contra eam et interficiam illam de medio populi sui. Sanctificamini et estote sancti, quia ego sanctus sum dominus Deus vester. Custodite precepta mea et facite ea, quia ego Dominus, qui sanctifico vos.” Et alibi: “Magos et ariolos et maleficos terrae vivere non paciamini.” Dubium etenim non est, sicut multis est notum, quod a quibusdam prestigiis atque diabolicis inlusionibus ita mentes quorundam inficiantur poculis amatoriis, cibis vel fylacteriis, ut in insaniam versi a plerisque iudicentur, dum proprias non sentiunt contumelias. Ferunt enim suis maleficiis aëra posse conturbare et grandines inmittere, futura predicere, fructus et lac auferre aliisqua dare et innumera a talibus fieri dicuntur; qui, ut fuerint huiusmodi reperti, viri sive feminae, in tantum disciplina et vigore principis acrius corrigendi sunt, in quantum manifestus ausu nefando et temerario servire diabolo non metuunt. De his quoque in Concilio Anciritano titulo XXIII ita scriptum est: “Qui divinationes expetunt et more gentilium subsequuntur aut in domos suas huiuscemodi homines introducunt exquirendi aliquid arte malefica aut expiandi causa, sub regula quinquennii iaceant secundum gradus poenitentiae definitos.” Oportet enim haec in omnibus et maxime in his locis, ubi licite et inpune multi se posse hoc perpetrare confidunt, ut studiosius et diligentius admoneantur et severius corrigantur. ...

SYNODUS PAPIENSIS (Pavia), a. 850, ed. BORETIUS (Alfred), MGH, Legum sectio II, Capitularia regum Francorum, Tomus II, Hannover, Impensis Bibliopolii Hahniani, 1883, p. 122.

c. 23. Quia pestiferas adhuc stirpes et reliquias artis magicae in tantum vigere ad nos perlatum est, ut quaedam maleficae inlicitum amorem aliorum mentibus, aliis vero odium inmittere dicantur, quaedam etiam ita venenariae sunt, ut quosdam peremisse multo populi rumore deferantur, huiusmodi diaboli ministras diligenti examinatione proditas sub acerrima penitentia redigendas statuimus, et in ipso tantum exitu, si tamen prius digna poenitentiae opera fecerint, reconciliandas esse permittimus.

CAPITULARE CARISIACENSE (Quercy-sur-Oise), a. 873, ed. BORETIUS (Alfred), MGH, Legum sectio II, Capitularia regum Francorum, Tomus II, Hannover, Impensis Bibliopolii Hahniani, 1883, p. 345.

c. 7. Et quia audivimus, quod malefici homines et sortiariae per plura loca in nostro regno insurgunt, quorum maleficiis iam multi homines infirmati et plures mortui sunt, quoniam, sicut sancti Dei homines scripserunt, regis ministerium est impios de terra perdere, maleficos et veneficos non sinere vivere, expresse praecipimus, ut unusquisque comes in suo comitatu magnum studium adhibeat, ut tales perquirantur et comprehendantur. Et si iam inde comprobati masculi vel comprobatae feminae sunt, sicut lex et iustitia docet, disperdantur. Si vero nominati vel suspecti et necdum inde comprobati sunt vel per testes veraces inde comprobari non possunt, Dei iudicio examinentur; et sic per illud Dei iudicium aut liberentur aut condemnentur. Et non solum tales istius mali auctores, sed et conscii ac complices illorum, sive masculorum, sive feminarum, disperdantur, ut una cum eis scientia tanti mali de terra nostra pereat.

CONCILIUM TRIBURIENSE A. 895, c. L, ed. BORETIUS (Alfred), MGH, Legum sectio II, Capitularia regum Francorum, Tomus II, Hannover, Impensis Bibliopolii Hahniani, 1883, p. 241.

... Et si quempiam veneno vel herbis aut diversi generis maleficiis perdiderit, velut pessimus homicida duplici mulctetur.

(cap. 50a) Sub Arnolfo imperatore. Si quis vel si qua mulier quempiam veneno sue herbis sive diversis maleficiis perdiderit, velut pessimus homicida duplici paenitentia omnino multetur.

1.4. Formularia.

MARCULF, Ad Marculfi formulas appendix: formulae veteres, ed. MIGNE (J.P.), PL 87, Parijs, 1851, kol. 770.

XXXIV. Notitia de herbas maleficas.

            Notitia qualiter vel quibus praesentibus veniens femina aliqua nomine illa in pago illo, in mallo publico, in basilica sancto illo, ante illos et illos et alios quamplures bonis hominibus qui subter firmaverunt, posita manu sua super sacrosancto altare sancto illo, sic jurata dixit: Hic juro per hunc loco sancto et Deo altissimo et virtutis sancto illo unde me ille ante viro magnifico illo vel aliis bonis hominibus mallavit, quod ego herbas maleficas temporassem, vel bibere ei dedissem per quid ipse infirmasset aut vitam suam perdere debuisset, ego herbas maleficas nec potiones malas nunquam temporavi, nec bibere dedi, per quid ipse infirmus vel insanus fuisset, aut vitam suam perdere debuisset, et alliud de ista causa in nullum non redebeo nisi isto unico et idoneo sacramento per hunc loco sancto et Deo altissimo et virtutis sancto illo. Insequenter vero post ipsam tantae juraverunt, et de linguas eorum legibus dixerunt. Id sunt.

2) NARRATIEVE BRONNEN

2.1. Hagiografische bronnen

VITA B. HILARI EPISCOPI, ed. AASS, Tomus XI, October, Brussel, 1864, p. 638.

... Cum more solito mense, quem gentiles a Jano rege januarium vocitare, vulgus ignobile ludis, cantibus exerceretur vel epulis, antiquus ille serpens per speciem laetitiae mortis venena diffudit; ludum simulat ut sacrilegio corda subvertat. Praefixo quidem cervi capite, ad imitandum ferae formam conditionem humanam persuasionis diabolicae scelus inclinat. Mala haec geri haud procul a monasterio suo pater agnovit: et duobus adscitis fratribus, infelicem plebem sanctaque correcturus exortatione progressus est. Igitur properante sancto Hilaro rustici irruentes in se numerosi populi agmen adspiciunt. Turbato igitur projectoque quo bacchabuntur ludo, per diversa diffugiunt atque in ecclesiae matris gremio collocantur. Ita vicinum morti coetum Hilari sui precibus divina potentia terruit, compescuit, revocavit. ...

S. GREGORIUS EPISCOPUS TURONENSIS, Miraculorum lib. II de miraculis S. Juliani, ed. MIGNE (J. P.), PL 71, Parijs, 1849, kol. 825-826.

c. XLV. De puero ad ariolos ducto, et alio per virtutem Sancti sanato.

            Inter reliqua vero insignia suscipiendorum miraculorum, ponimus et istud, quod insipientes corrigat et roboret sapientes. Igitur Cautini episcopi tempore, quo, ingruentibus peccatis populi, Arverna regio ab excidio luis quam inguinariam vocant devastabatur, ego Brivatensem vicum expetii, scilicet ut qui meritis tutari nequibam, beati martyris Juliani salvarer praesidio. In quo dum commorarer vico, unus puer ex nostris ab hoc morbo corripitur, reclinatoque ad lectulum capite, graviter aegrotare coepit. Erat autem febris assidua cum stomachi pituita, ita ut si aliquid acciperet, confestim rejiceret; nec erat ei cibus confortatio, sed magis exitus putabatur. Denique mei cum viderent eum in extrema vexari, ariolum quemdam invocant. Ille vero venire non differens accessit ad aegrotum, et artem suam exercere conatur. Incantationes immurmurat, sotes jactat, ligaturas collo suspendit, promittit vivere quem ipse mancipaverat morti. Haec autem me nescio agebantur; quae cum mihi delata fuissent, amarissimus reddor, et cum gravi suspirio illud commemoro, quod Dominus per Eliam prophetam Oziae regi pronuntiat, dicens: Quia dereliquisti Dominum Deum Israel, et consuluisti deum Acharon; ideo de lectulo in quo ascendisti non consurges, sed morte morieris. Nam iste post adventum arioli validius febre succensus, spiritum exhalavit, cujus post obitum interpositis paucis diebus, puer alius simili laborare coepit incommodo. Tunc ego eis inquio: “Accedite ad Martyris tumulum; et aliquid exinde ad aegrotum deportate, et videbitis magnalia Dei, atque cognoscetis quid sit inter justum et injustum, et inter timentem Deum et non servientem illi.” Accedentes autem, parumper pulveris circa sepulcrum jacentis sustulerunt. De quo ut hausit infirmus cum aqua, protinus assecutus est medicinam, recuperatisque viribus ac restincta febre convaluit. Intellegite ergo nunc, o omnes qui insipientes estis in populo, et postquam ista discusseritis, scitote quia nihil sunt quae ad seducendum humanum genus diabolus operatur. Ideo moneo ut si quis vexillo crucis signatus, si quis baptismi ablutione mundatus, si quis vetustate deposita in novo nunc homine viget, talia postponat ac negligat; quaerat autem patrocinia martyrum, per quos sanitatum miracula celebrantur: postulet adjutoria confessorum, qui merito amici sunt dominici nuncupati; et quae voluerit, obtinebit.

S. GREGORIUS EPISCOPUS TURONENSIS, De miraculis S. Martini liber quartus, ed. MIGNE (J.P.), PL, 71, Parijs, 1849, kol. 1004-1005.

c. XXXVI. De muliere obmutescente sanata.

            Conjux Serenati hominis nostri, cum de cultura, viro praemisso rediret, subito inter manus dilapsa comitantium terrae corruit, ligataque lingua, nullum verbum ex ore potens proferre, obmutuit. Interea accedentibus ariolis, ac dicentibus eam meridiani daemonii incursum pati, ligamina herbarum atque incantationum verba proferebant; sed nil medicaminis juxta morem conferre poterant periturae. Cumque familia mixto ululatu perstreperet, filius ejus ad neptem nostram Eusteniam anhelus accurrit, nuntians matrem suam extremae vitae terminum attigisse. Quae adveniens ad aegrotam, eamque visitans, amotisque ligaminibus quae stulti indiderant, oleum beati sepulcri ori infudit, ceraque sofivit. Mox sermone reddito, nequitiae dolo dirempto, aegra convaluit.

S. GREGORIUS EPISCOPUS TURONENSIS, Liber vitae patrum, ed. KRUSCH, MGH, Scriptores rerum Merovingicarum, Tomus I, Gregorii Turonensis Opera, Hannover, Impensis Bibliopolii Hahniani, 1885, p. 681.

VI. DE SANCTO GALLO EPISCOPI.

(2) ... Erat autem ibi [in Agrippina urbe] fanum quoddam diversis ornamentis refertum, in quo barbaries proxima libamina exhibens, usque ad vomitum cibo potuque replebatur; ibique et simulacra ut deum adorans, membra, secundum quod unumquemque dolor attigisset, sculpebat in ligno. Quod ubi sanctus Gallus audivit, statim illuc cum uno tantum clerico properat, accensoque igne, cum nullus ex stultis paganis adesset, ad fanum adplicat ac succendit. At illi videntes fumum delubri ad caelum usque conscendere, auctorem incendii quaerunt inventumque evaginatis gladiis prosequuntur. Ille vero in fugam versus, aulae se regiae condidit. ...

VITA S. GISLENI CONFESSORIS, ed. GHESQUIERUS (Josephus) & SMETUS (Cornelius), AASS, Belgii, Tomus IV, Brussel, 1787, p. 377.

            Ea quidem tempestate totius regni Francorum monarchiam administrabat rex inclytus Dagobertus, sed tunc venationis causa erat in pago Bracbant. Quam ob rem quadam die hujus negocio peragrans solitudinem Hainae fluvio contiguam, nanciscentes ingentem moverunt canes ursam, quae rapido cursu petiit locum, quo praefatus antistes Gislenus aerumnoso labori insistebat, seque abdidit sub Sancti vestes, quae de arbore pendebant: quam e vestigio sequentes canes, nequaquam audebant vel proximare ad eam. Venientes autem & venatores lassabundi, perpendentes, quod non auderent canes propius accedere, fere insurrexerunt in Dei Servum, ejusque discipulos verbis ac sustibus eos arguentes vocabant magos & maleficos, quorum incantatione stupefacti canes minime auderent rapere belluam. Interea adveniens rex praefatus jussit quiescere suos, atque conversus ad Dei virum Gislinum ait: “Dic nobis, quis es, & hi, qui tecum sunt, aut cur nostris canibus carminando nocuistis?” Beatus vero Gislenus taliter ei respondit intrepidus: “Nos prorsus tuos non laesimus canes; fera, quam quaeris, illo quiescit in loco, si placet, rex, accipe eam, quia nullo modo indigemus ea, indigemus autem Dei misericordia.” Animadvertens rex in Viro coelestem virtutem, recessit cum canibus, fera quiescente sub vestium dependentium umbra.

VITA S. LIVINI EPISC. ET MART., ed. MIGNE (J. P.), PL 87, Parijs, 1851, kol. 341-342.

28. Livino divinitus lingua restituitur.

            Constantissimus autem praeco Christi non est derelictus a Deo, sed restitua lingua ampliori fiducia populo illi divina jura insinuabat. Nec ista attacus plaga malignantium coetus quievit tumultuare contra sanctum martyrem Christi, sed conclamabant dicentes eum maleficum esse et incantator et quae divinitus circa illum fieri viderunt falsa et inania fore [esse] dixerunt. Cum haec fierent, quidam ex eis Gerardus nomine, crudelior caeteris, protendit brachium suum ut pugno sanctum Christi martyrem proterviter percuteret: sed justo Dei judicio impeditus per dies tres, ita extenso brachio rigidus et confusus permansit. Ad se autem reversus, ad pedes sancti martyris prostratus est et sospitati redditus est. Beatus igitur die gloriosus factus est, indefessas Deo laudes decantabat, et toto affectu studuit, quod ipsi hostia cum palma fieret martyrii, pro cujus amore mortem pati decreverat.

30. A furente multitudine appetitur. Pro inimicis ac cultoribus suis orat.

            Comperientes hoc duo fratres Walbertus et Meinzo ministri diaboli, quia amicus Dei dilectus discederet, arbitrati sunt eum fugam inire; et conglobatis commilitaneis suis feritate illis similibus fellino corde eructuabant haec feralia verba dicentes: “Blasphemator ille legem nostram profanavit et populum seduxit; sciens nunc maleficiis suis non posse apud nos amplius proficere, clam nobis disposuit jam impunitus abscedere. Sed non ita emigrabit injuriatus: sequamur eum festinantius ut opprobrium nostrum vindicare valeamus.” ...

VENANTIUS HON. CLEM. FORTUNATUS, Vita Sancti Germani, ed. MIGNE (J. P.), PL 88, Parijs, 1850, kol. 454-455

1. Beatus igitur Germanus Parisiorum pontifex, territorii Augustodunensis indigena, patre Eleutherio, matre quoque Eusebia, honestis honoratisque parentibus, procreatus est. Cujus genetrix pro eo quod hunc post alterum intra breve spatium concepisset in utero, pudore mota muliebri, cupiebat ante partum infantem exstinguere; et accepta potione ut abortivum projiceret, dum nocere non posset, incubabat in ventre, ut pondere praefocaret quem venena laedere non valerent. Certabat mater cum parvulo, renitebatur infans ab utero; erat ergo pugna inter mulierem et viscera. Laedebatur matrona, nec nocebatur infantia, obluctabatur sarcina, ne genetrix fieret parricida. Id actum est, ut servatus incolumis, ipse illaesus procederet, et matrem redderet innocentem. Erat hinc futura praenoscere, ante fecisse virtutem, quam nasci contigerit.

2. Deinde cum Avallone castro cum Stratidio propinquo puer scholis excurruret, mater parentis, ut ejus haereditatem acquireret, de adolescentis fallitura nece tractavit. Quae temperatam potionem in ampullula condidit, vinum quoque in altera, praecipiens puellae ut, venientibus ambobus, illi porrigeret de vino, isti de maleficio. Sed ignorans ministra ampullulam mutat et pocula: vinum sancto Germano, venenum dat Stratidio; et dum insonti praeparatur interitus, auctor cadit in laqueum. Quo mater ejus cognito, puellam increpat cum fletu, exstinxisse se fillium. Cui Stratidio sollicite mors vitam non abstulit, tamen signum mortis infixit.

GREGORIUS MAGNUS, Dialogorum libri IV, I, 10, 2-5, ed. VOGÜE (Adalbert de) (texte critique et notes) & ANTIN (Paul) (traduction), S.Chr. 260, Grégoire le Grand, Dialogues, Tome II (Livres I-III), Parijs, Editions du CERF, 1979, pp. 94-96.

            2. Matrona quaedam nobilis in vicinis Tusciae partibus habebat nurum, quae intra breve tempus quo filium eius acceperat, cum eadem socru sua ad dedicationem oratorii beati Sebastiani martyris fuerat invitata. Nocte vero eadem, qua subsequente die ad dedicationem praedicti oratorii fuerat processura, voluptate carnis devicta, a viro suo sese abstinere non potuit. Cumque, mane facto, conscientiam deterreret perpetrata carnis delectatio, processionem vero imperaret verecundia, plus erubescens vultum hominum quam Dei iudicium metuens, cum socru sua ad dedicandum oratorium processit. Mox vero reliquiae beati Sebastiani martyris oratorium sunt ingressae, eandem praedictae matronae nurum spiritus malignus arripuit et coram omni populo vexare coepit.

            3. Eiusdem vero oratorii presbiter, dum eam vehementissime vexari conspiceret, ex altari protinus sindonem tulit eamque cooperuit, sed hunc repente simul diebolus invasit, et quia ultra vires voluit quicquam praesumere, conpulsus est cognoscere in sua vexatione quid esset. Hii vero qui aderant, puellam in manibus ex oratorio sublatam ad domum propriam deportaverunt.

            4. Cumque hanc antiquus hostis vexatione continua vehementer adtereret, propinqui sui eam carnaliter amantes atque amando persequentes, ad obtinendum salutis remedium maleficis tradiderunt, ut eius animam funditus extinguerent, cuius carni magicis artibus ad tempus prodesse conarentur. Ducta itaque est ad fluvium atque in aquam mersa, ibique diutinis incantationibus agere malefici moliebantur, ut is qui eam invaserat diabolus exiret. Sed miro omnipotens Dei iudicio, dum perversa arte ab ea unus repellitur, in eam subito legio intravit. Coepit ex hoc illa tot motibus agitari, tot vocibus clamoribusque perstrepere, quot spiritibus tenebatur.

            5. Tunc, inito consilio, parentes eius, suae perfidiae culpam fatentes, hanc ad virum venerabilem Fortunatum episcopum (Tudertinae) duxerunt eique reliquerunt. Qua ille suscepta, multis se diebus ac noctibus in orationem dedit, tantoque adnisu precibus incubuit, quanto et in uno corpore contra se adsistere legionis aciem invenit. Cum non post multos dies ita sanam atque incolumen reddidit, ac si in eam ius proprium diabolus numquam habuisset.

VITA HUGBERTI EPISCOPI TRAIECTENSIS, ed. KRUSCH (B.) en LEVISON (W.), MGH, Scriptores rerum Merovingicarum, Tomus I, Passiones vitaeque sanctorum aevi Merovingici, Hannoverae et Lipsiae, Impensis Bibliopoli Hahniani, 1913, p. 484.

(3) Postea igitur Hugbertus in timore Domini magis confirmatus, amplius se certaminam dedit; in ieiuniis, in castitate, in longanimitate, in omni sanctorum patriarcharum exempla secutus, more apostolico intrepidus verbis docebat, exemplo monstrabat. Oportunis praedicabat, inportunis arguebat. Et multos eradicabat ab errore gentilium et cessare fecit et de longinquis regionibus ad eum festinantes et baptismi unda ablutos septiformi gracia corroborabat. Predicando iugiter et multos et innumerabiles in peccatis delapsos ad viam salutis revocabat. Idola plurima et sculptilia, quae colentes erant in Ardoinna, igne cremanda destruxit, favillam vel cinere eius, quod postea fanatici homines more sacrilego venerabant, triennio paenitentia illos diiudicans. Ea vero similia in Texandria et Bracbante plurima simulacra et multa sculptilia destruxit et sanctuaria per diversa loca in honore sanctorum martyrum proprio sudore construxit, et velut radius solis splendiflua inluminacione illius Francorum regni serenus inluxit.

ALBINUS SEU ALCUINUS, Vita S. Willibrordi - Lib. I,  ed. MIGNE (J. P.), PL 101, Parijs, 1851, kol. 700-701.

Cap. X. Barbarae gentis superstitionem contemnit. Unus sociorum suorum perimitur, martyr effectus. Regi Christum magna fiducia adnuntiat. A rege ad Pippinum remittitur.

Et dum pius verbi Dei praedicator iter agebat, pervenit in confinio Frisonum et Danorum ad quamdam insulam, quae a quodam deo suo Fosite, ab accolis terrae Fositesland dicebatur: quia in ea ejusdem dei fana fuere constructa. Qui locus a paganis in tanta veneratione habebatur, ut nihil in ea vel animalium ibi pascentium, vel aliarum quarumlibet rerum, quisquam gentilium tangere auderet; nec etiam a fonte, qui ibi ebulliebat, aquam haurire, nisi tacens, praesumeret. Quo cum vir Dei tempestate jactatus est, mansit ibidem aliquot dies, quousque sepositis tempestatibus opportunum navigandi tempus adveniret. Sed parvipendens stultam loci illius regionem, vel ferocissimum regis animum, qui violatores sacrorum illius atrocissima morte damnare solebat, tres homines in eo fonte cum invocatione sactae Trinitatis baptizavit. Sed et animalia in ea terra pascentia, in cibaria suis mactare praecepit. Quod pagani intuentes, arbitrabantur eos vel in furorem verti, vel etiam veloci morte perire. Quos cum nihil mali cernebant pati, furore perciti, regi tum Radbodo, quod viderant factum, retulerunt. Qui nimio furore succensus, in sacerdotem Dei vivi, suorum injurias deorum ulcisci cogitabat: et per dies semper tribus vicibus, suo more, mittebat sortes, et numquam damnatorum sors, Deo vero defendente suos, super servum Dei vel aliquem ex suis cadere potuit; nec nisi unus tantum ex sociis sorte monstratus, et martyrio coronatus est. Vocabatur vero vir sanctus ad regem, et multum ab eo est increpatus, quare sua sacra violasset, et injuriam deo suo fecisset. Cui praeco veritatis constanti animo respondit: “Non est Deus, quem colis, sed diabolus, qui te pessimo errore deceptum habet, o rex, ut animam tuam aeternis tradat flammis. Non est enim Deus, nisi unus, qui creavit coelum et terram, et omnia quae in eis sunt; quem qui vera fide colit, vitam habebit semptiteram; cujus ergo qui servus, hodie tibi testificor, ut ab antiqui erroris vanitato quam coluerunt patres tui, tandem aliquando resipiscas, et credens in unum Deum omnipotentem Dominum nostrum Jesum Christum, et vitae fonte baptizatus, abluas omnia peccata tua, et projecta omni iniquitate et injustitia, deinceps novus homo vivas in omni sobrietate, justitia et sanctitate. Hoc faciens, cum Deo et sanctis ejus gloriam possidebis sempiternam. Si vero me contemnis viam salutis tibi ostendentem, scito certissime quod aeterna supplicia et infernales flammas tu cum diabolo, cui obtemperas, sustinebis.” Ad haec rex miratus respondit: “Video te minas nostras non metuisse, et verba tua esse, sicut et opera.” Etsi autem nollet veritatis praedicatori credere, tamen ad Pippinum ducem Francorum eum cum honore remisit.

WILLIBALDUS, Vita S. Bonifacii, ed. MIGNE (J. P.), PL 89, Parijs, 1850, kol. 619-620.

c. VIII - Quomodo Roma discedens Carolum Francorum ducum adiit, et quid in Hessis et postea in Thuringia praedicando effecit. De tyrannis et depravata religione in eadem provincia. De nuntiis iterum Romam missis et duobus aedificatis monasteriolis.

            Is autem dum per longos viarum anfractus ingentium populorum adisset confinia, jam quidem ad praefatum Francorum principem venit, et venerabiliter ab eo susceptus, litteras praedicti Romani pontificis sedisque apostolicae Carolo duci detulit, ejusque dominio ac patrocinio subditus, ad obsessas antea Hessorum metas cum consensu Caroli ducis rediit. Tum vero Hessorum jam multi catholicae fidei subditi, ac septiformis Spiritus gratia confirmati, manus impositionem acceperunt. Et alii quidem necdum animo confortati, intemeratae fidei documenta integre recipere reneurunt; alii etiam lignis et fontibus clanculo, alii autem aperte sacrificabant. Alii vero aruspicia et divinationes, praestigia atque incantationes occulte, alii quidem manifeste exercebant. Alii quidem auguria et auspicia intendebant, diversosque sacrificandi ritus incoluerunt; alii etiam quibus mens sanior inerat, omni abjecta gentilitatis profanatione, nihil horum commiserunt. Quorum consultu atque consilio arborem quamdam mirae magnitudinis, quae prisco paganorum vocabulo appellatur Robur Jovis, in loco qui dicitur Gicesmere, servis Dei secum astantibus, succidere tentavit. Cumque mentis constantia confortatus arborem succidisset, magna aderat copia paganorum, qui et inimicum deorum suorum intra se diligentissime devotabant. Sed ad modicum quidem arbore praecisa, confestim immensa roboris moles desuper flatu exagitatur, et palmitum confracta culmine corruit, et quasi superni nutus solatio in quatuor partes dirupta est, et quatuor ingentis magnitudinis aequali longitudine trunci, absque fratrum labore astantium apparuerunt. Quo viso prius devotantes pagani, et jam versa vice benedictionem Domino, pristina abjecta maledictione, credentes reddederunt.

OTHLONO,  Vita S. Bonifacii, ed. MIGNE (J. P.), PL 89, Parijs, 1850, kol. 645.

c. XXII - Carolo duce probante, Hessos aggreditur.

            Tantarum itaque litterarum auctoritate suffultus, sanctus praesul Bonifacius proficiscitur in Germaniam, veniensque ad praefatum principem Carolum, litteras ei Romani pontificis detulit, seseque illius dominio atque patrocinio subjiciens, cum consensu ejus in Hessorum metas, quibus et antea praedicare coeperat, perrexit. Illuc ergo adveniens, reperit plures ex eis relicta Christianae religionis cultura variis erroribus implicatos. Alii namque lignis et fontibus clam val aperte sacrificabant, alii vero aruspicia et divinationes, praestigia et incantationes exercebant; quidam autem alia nefanda quaedam sacrilegia intendebant, pauci in via veritatis quam semel acceperant perstiterant. Quorum etiam consilio arborem quamdam mirae magnitudinis, quae prisco paganorum vocabulo appellabatur arbor Jovis, in loco qui dicitur Gesmere, servis Dei secum astantibus succidere tentavit. Ad ejusdmodi (sic) autem arboris incisionem magna paganorum multitudino concurrit, cupientes in sanctum virum, velut inimicum deorum suorum, inter ipsa incisionis opera irruere et interficere. Sed dum eadem paululum incideretur, mox quasi nutu divino agitata, in quatuor partes disrupta est. Quo viso, pagani, qui illuc mente perversa convenerant, abjicentes omnem malitiam, benedictensque Deo, crediderunt. Tunc sanctus praesul, consilio initio cum fratribus, ex illa ingentis arboris mole oratorium construxit, hocque in honorem sancti Petri apostoli dedicavit

ALBINUS SIVE ALCUINUS, Vita S. Vedasti, ed. MIGNE (J. P.), PL 101, Parijs, 1851, kol. 674.

c. III, § 17. Igitur quidam nobilis Francus, potentia clarus, Ocinus nomine, regem Clotarium praedicti regis Clodovei filium, qui tunc temporis regni nobiliter rexerat sceptra, vocavit ad prandium, quod magno apparatu in domo sua regi et suis paraverat optimatibus. Rogatus quoque est sanctus ad convivium Vedastus. Qui domum intrans, more sibi solito, dextera extenda, omnia sanctae crucis vexillo signavit. Quaedam vero vascula ibi cervisia adstabant plena, sed male gentili errore daemoniacis incantationibus infecta. Quae mox ob potentiam sanctae crucis destructa crepuerunt, et quidquid liquoris habuerunt, in terram effuderunt. Territus vero rex et optimates illius hujus visione miraculi, sciscitabatur pontificem causam repentini prodigii. Cui sanctus respondit episcopus: “Per quasdam maleficorum incantationes, ad decipiendas convivarum animas, diabolica in his latuit liquoribus potentia: sed virtute crucis Christi territa, sic invisibiliter de domo effugit ista, sicut visibiliter considerastis liquorem effundi in terram. Haec vero res multis proficiebat in salutem. Nam plurimi, occultis diabolicae fraudis catenis absoluti, auguriorum vanitate spreta, incantationum consuetudine relicta, ad verae religionis convaluerunt puritatem, intelligentes divinae potentiae efficacia in suo famulo jacere signa, nihilque contra ejus sanctitatem antiqui serpentis valere machinamenta. Et quod ille ad perditionem paraverat aliquorum, hoc Christi gratia ad redemptionem convertit plurimorum.

VITA S. GODEHARDI EPISCOPI HILDESHEIMENSIS, ed. MIGNE (J. P.), PL 141, Parijs, 1853, kol. 1205-1206

IX. De obsessa sanata meritis sancti Godehardi.

In civitate Ratisbona, quodam tempore, sanctus Godehardus morabatur pro negotio forsan sui monasterii; ubi quaedam obsessa a daemonio ad eum ducebatur, ut sanaretur ab eo. Quam vir Dei inspiciens, ait: “Responde mihi, immunde spiritus, ad ea quae a te quaero. Quid hic agis in creatura Dei?” At daemon ait: “Pleno jure est anima ipsius mea, quod incantatrix est, et per eam multas animas lucratus sum.” Et ait vir sanctus: “Quare propter incantationem tua est?” Et daemon ait: “Nonne legisti quia Dominus pythones, divinos et incantatores jussit exterminari? Quid enim tales faciunt, nisi quod mihi meisque principibus deserviunt, idololatrae enim sunt; vix etiam aliquos tanto jure possidere possumus, quanto hujusmodi vitiis irretitos. Nunquid ignoras, quod inter mille incantatrices aut divinos, vix una invenitur, quae vel qui velit hoc vitium confiteri? Sic enim ora ipsorum claudimus, ut de talibus loqui nihil valeant quovis modo.” Et ait vir sanctus: “Scio, quia magna est malitia tua et tuorum similium; nec tamen dubito, quod major bonitas Dei est et clementia. Ergo, immunde spiritus, da honorem Deo, et recede ab hac reatura ejus, ut redeat ad gratiam, quam tu ab ea abstulisti.” Et daemon ait: “Cur me in tantam agis violentiam? Quid feci tibi, aut quid habes contra me?” Et ille ait: “Audi, proterve et immunde spiritus: in illa aeterna patria, de qua tu superbiens cecidisti, tanta mihi erit laetitia de bono communi, ut de meo proprio, imo et multo major; et ideo hic dolere convenit de malo alieno multo fortius quam de malo proprio. Per hoc enim vitam aeternam promerebor. Habeo ergo contra te justam causam quod minus juste possides, et punis sororem meam, plasma Dei creatoris tui. Non enim, ut asseris, ago tibi violentiam; sed pro gloria Dei et amore plasmatis ejus, pro quo Unigenitus ejus sanguinem suum fundens, amarissimam mortem sustinuit, contra te non pugil, sed victor gloriosus [decerto]. Ergo, tibi praecipio, superbe et immunde spiritus, in nomine Jesu Christi recede ab ea, et non praesumas amodo creaturam Dei molestare.” Et sic spiritus ille malignus abscessit, et mulier ut mortua cecidit. Sed vir sanctus subito eam erexit: erecta vero publice vitium incantationis, quod dudum multoties perfecerat, cum lacrymis est confessa; quam et vir sanctus absolvit virtute passionis Jesu Chriti.

S. ODO ABBAS CLUNIACENSIS II, De vita S. Geraldi comitis Auriliac. - Lib. II, ed. MIGNE (J. P.), PL 133, Parijs, 1853, kol. 687.

XXXI. Pagus non longe ab Aureliaco Marculiscus vocatur, juxta quem lapis quidam naturaliter rotundus insidet. Cum aliquando domnus Geraldus e regione transitaret, quidam de ejus comitatu Adraldus nomine, conviatoribus asserebat, quod super lapidem illum saltu conscendere posset. Quod protinus cunctis mirantibus fecit. Ferebatur autem quod isdem Adraldus incantantiones ac maleficia nosset. Subsequente autem seniore, stabant illi qui praeibant, et ei saltum illius indicabant. Ille vero considerans quod hoc per suam agilitatem nullatenus facere posset, elevata manu signum crucis edidit. Dehinc ille cum id multis vicibus tentavisset, nullatenus exsilire super praedictum lapidem potuit. Et ita cognitum est quod illa velocitas ejus per incantationem fiebat, quae ei post signaculum adesse non potuit, et magna virtus esset domni Geraldi, post cujus signaculum vis inimica nihil valuit.

2.2. Historiografische bronnen

GREGORIUS EPISCOPUS TURONENSIS, Historia Francorum - Lib. IV, 16, ed. MGH, Scriptores rerum Merovingicarum, Tomus I: Gregorii Turonensis opera, Hannover, Impensis Bibliopolii Hahniani, 1885, pp. 154-155.

Chramnus vero cum exercitu post eos dirigens, usque civitatem Cavillonensim venit eamque obsedens adquisivit. Exinde usque Divionensem castrum pertendit, ibique cum die dominico advenisset, quid gestum fuerit, dicamus. Erat ibi tunc sanctus Tetricus episcopus, cui in superiori libellum memoriam fecimus. Positis clerici tribus libris super altarium, id est prophetiae, apostoli atque euangeliorum, oraverunt ad Dominum, ut Chramnum quid evenirit ostenderit; aut, si ei felicitas succiderit aut certe se regnare possit, divina potentia declararet; simulque unam habentes conibentiam, ut unusquisque in libro quod primum aperiebat hoc ad missas et legeret. Aperto ergo primo omnium prophetarum libro, repperiunt: “Auferam maceriam eius, et erit in dissolationem; pro eo quod debuit facere [autem] labruscam.” Reseratumque apostoli librum, inveniunt: “Ipsi enim diligenter scitis, fratres, quia dies Domini sicut fur in nocte ita veniet. Cum dixerint: ‘Pax et securitas’, tunc repentinus superveniet illis interitus, sicut dolores parturientis, et non effugient.” Dominus autem per euangelium ait: “Qui non audit verba mea, adsimilabitur viro stulto, qui aedificavit domum [suam] super arenam; discendit pluvia, advenerunt flumina, flaverunt venti et inruerunt in domum illam, et cecidit, et facta est ruina eius magna.” Chramnus vero ad basilicas ab antedicto sacerdote susceptus est, ibique panem comedens, ad Childebertum pertendit. Infra murus tamen Divionensis non est permissus intrare. Fortiter tunc rex Chlotharius contra Saxones decertabat.

GREGORIUS EPISCOPUS TURONENSIS, Historia Francorum - Lib. VI, 35, ed. MGH, Scriptores rerum Merovingicarum, Tomus I: Gregorii Turonensis opera, Hannover, Impensis Bibliopolii Hahniani, 1885, pp. 274-276.

Dum autem haec agerentur, nuntiantur reginae, puerum, qui mortuus fuerat, maleficiis et incantationibus fuisse subductum, ibique Mummulum praefectum, quem iam diu regina invisum habebat, conscium esse [de morte filii sui Theoderici]. Unde factum est, ut, epolante eo in domo sua, quidam de aulicis regis puerum dilectum sibi, qui a desenteria correptus fuerat, lamentaret. Cui praefectus respondit: “Habitu mihi herba in prumptu, de qua se desentiricus auriat, quamlibet desperatus sit, mox sanatur.” Nuntiatis his reginae, maiore furore succenditur. Interea adpraehensis mulieribus urbis Parisiacae tormentis adplicat ac verberibus cogit fatere quae noverant. At ille confitentur, se maleficas esse, et multos occumbere lecto se fecisse testatae sunt, addentes illud quod nulla ratione credi patior: “Filium,” aiunt, “tuum, o regina, pro Mummoli praefecti vita donavimus.”  Tunc regina, tormentis gravioribus mulieribus affectis, alias enecat, alias incendio tradit, alias rotis, ossibus confractis, innectit. Et sic Conpendio villam una cum rege secessit, ibique universa regi quae de praefecto audierat revelavit. Rex vero, missis pueris, iussit eum arcessire; discussumque catenis onerant et suppliciis subdunt. Trabi, postergum revinctis manibus, adpenditur, et ibi, quid malefici noverit, interrogatur; sed nihil de his quae superius memoramus confetetur. Hoc tamen protulit, saepius se inunctionis et potionis, quae ei regis reginaeque gratiam praeberent, ab his mulieribus suscepisse. Depositus igitur de poena, vocat ad se lectorem, dicens: “Dic domino meo regi, quia nihil male sentio de his quae inlata sunt.” His auditis, rex: “Verumne est,” inquid, “hunc esse maleficium, se de his nihil est laesus poenis?” Tunc extensum ad trocleas, tam diu loris triplicibus caesus est, quousque ipse lassarentur tortures; posthaec sudis ungulis manuum pedumque difigunt. Cumque in hoc causa ageretur, ut ad dicendam cervicem eius gladius inminerit, regina vitam obtenuit; sed non fuit minur morti humulitas subsecuta. Nam inpositus plaustro, ad Burdigalensim urbem, in qua ortus fuerat, ablata omni facultate, transmittitur; in via vero ictuatus sanguine, vix accedere quo iussus est valuit. Sed non post multum tempus spiritum exalavit. Post haec regina, adpraehenso pueroli thesauro, tam vestimenta quam reliquas species, vel ex sirico, aut quocumque vellere invenire potuit, igne consumpsit; quod ferunt quattuor plaustra levasse. Aurum verum vel argentum fornace conflatum reposuit, ne aliquid integrum remanerit, quod ei planctum fili memoriam revocaret.

GREGORIUS EPISCOPUS TURONENSIS, Historia Francorum - Lib. IX, 6, ed. MGH, Scriptores rerum Merovingicarum, Tomus I: Gregorii Turonensis opera, Hannover, Impensis Bibliopolii Hahniani, 1885, pp. 361-363.

Fuit eo anno in urbe Thoronica Desiderius nomine, qui se magnum quendam esse dicebat, adserens se multa posse facere signa. Nam et nuncius inter se atque Petrum Paulumque apostolos discurrere iactitabat. Ad quem, quia praesens non eram, rusticitas populi multa confluxerat, deferentes secum caecos et debiles, quos non sanctitate sanare, sed errore nigromantici ingenii quaerebat inludere. Nam hos, qui erant paralitici aut alia inpediti debilitate, iubebat valide extendi, ut, quos virtutis divinae largitiones diregere non poterat, quasi per industriam restauraret. Denique adpraehendebant pueri ejus manus hominis, alii vero pedes, tractumque diversis in partibus, ita ut nervi potarentur abrumpi, cum non sanarentur, demittebantur exanimis. Unde factum est, ut in hoc supplicio multi spiritum exalarent. Tantoque miser elatus erat, ut iuniorem sibi beatum Martinum esse diceret, se vero apostolis coaequaret. Nec mirum, si hic similem se dicat apostolis, cum ille auctor nequiciae, a quo ista procedunt, Christum se esse in fine saeculi fateatur. Nam de hoc animadversum est, ut superius diximus, errore nigromantiae artis fuisse inbutum, quia, ut adserunt qui eum viderunt, cum quisque de eo procul et abditae quicquam locutus fuisset mali, coram populo adstante inproperabat, dicens, quia: “Hoc et illud de me effatus es, quae sanctitate meae erant indigna.” Et quid aliud nisi nunciantibus daemoniis cognoscebat? Habebat autem cucullam ac tonicam de pilis caprarum, et in praesente quidem abstinens erat a cybis et potu, clam autem, cum in diversurio venisset, ita infercibat in ore, ut minister non occurreret tantum poscenti porregere.  Sed detecta dolositas eius et a nostris depraehensa, eiectus est extra urbis terminum. Nec cognovimis deinceps, quo abisset; dicebat tamen civem se esse Burbegalensem. Nam et ante hos septem annos fuit et alius valde seductur, qui multos decepit dolositate sua. Hic enim colobio indutus erat, amictus desuper sindonem, crucem ferens, de qua dependebant ampullulae, quas dicebat oleum sanctum habere. Aiebat enim se de Hispaniis adventare ac reliquias beatissimorum martyrum Vincenti laevitae Felicisque martyris exhibere. Sed cum iam vespere ad basilicam sancti Martini Thoronus advenisset, et nos convivio resederemus, mandatum misit, dicens: “Occurrant reliquiis sanctis.” Cui nos, quia hora iam praeterierat, dixemus: “Requiescant beatae reliquiae super altarium, donec mane procedemus ad occursum earum.” Sed hic primum diluculo consurgens, nec expectatis nobis, advenit cum cruce sua et in cellola nostre adfuit. Stupefactus ego et admirans levitatem, interrogo, quid sibi haec vellent. Respondit quasi superbus et inflata voce: “Meliorem,” inquid, “occursum nobis exhibere debueras. Sed haec ego in auribus Chilperici regis ingeram; ille autem ulciscitur dispectionem meam.” Et ingressus in oraturio, me postposito, ipse capitellum unum adque alterum ac tercium dicit; ipse orationem profert et ipse consumat; elevataque iterum cruce, abiit. Erat enim ei et sermo rusticus et ipsius linguae latitudo turpis atque obscoena; sed nec de eo sermo rationabilis procedebat. Qui usque Pariseus accessit. His enim diebus rogationes publicae caelebrabantur, quae ante sanctum dominicae ascensiones diem agi solent. Factum est autem, ut, procedente Ragnemodo pontifice cum populo suo et loca sancta circumeunte, ut et hic cum cruce sua adveniens, inusitato populis exhibens indumento, adiunctis publicanis ac rusticis mulieribus, et iste chorum suum faceret, et quasi cum sua multitudine loca sancta circuire temptat. Haec cernens episcopus, misit archidiaconum, dicens: “Si reliquias sanctorum exhibes, pone eas paululum in basilica et nobiscum caelebra dies sanctos; decursa autem sollemnitatem, profecisceris [in] viam tuam.” At ille parvi pendens, quae ab archidiacono dicebantur, coepit episcopum cinviciis ac maledictionibus prosequi. Sacerdos vero intellegens eum seductorem, iussit eum recludi in cellolam. Perscrutatisque cunctis quae habebat, invenit cum eo sacculum magnum plenum de radicibus diversarum herbarum; ibique et detes talpae et ossa murium et ungues atque adipes ursinos. Vidensque haec maleficia esse, cuncta iussit in flumine proici; ablataque ei cruce, iussit eum a termino Parisiacae urbis excludi. Sed hic iterum, facta sibi altera cruce, coepit quae prius gesserat exercere; captusque ab archidiacono et catenis vinctus, iussus est custodiri. His diebus Parisius adveneram et ad basilicam beati Iuliani martyris metatum habebam. Nocte igitur insequenti erumpens miser iste de custodia, cum ipsis quibus erat nexus catenis ad antedictam basilicam sancti Iuliani properat atque in pavimento, in loco quo ego stare solitus eram, ruit ac sopore vinoque obpressus obdormivit. Nos vero ignari facto, media surgentes nocte ad reddendas Domino gratias, invenimus eum dormiente. De quo tantus fetor egrediebatur, ut omnium cloacarum adque secessorum fetores fetor ille devinceret. Sed nec nos prae hoc fetore in basilicam ingredi potueramus. Accedens vero unus clericorum, clausis naribus, eum excitare nititur, nec potuit; ita enim erat miser madefactus vino. Tunc quattuor accedentes clerici, levantes eum inter manus, in uno angulo basilicae proiecerunt; et exhibentes aquas, abluto pavimento, resperso etiam herbolis odoratis, sic ingressi sumus explere cursum. Nunquam tamen nobis psallentibus potuit excitare, donec, dato terris diae, altius solis lampas ascenderet. Dehinc excusatum reddidi sacerdotem. Convenientibus autem episcopis apud urbem Parisiacam, dum haec in convivio narravimus, ipsum pro castigationis gratia adesse praecepimus. Quo adstante, elevatis Amelius Beorretanae urbis episcopus oculis, cognoscit eum suum esse famulum sibique per fugam dilapsum; et sic excusatum receptum reduxit in patriam. Multi enim sunt, qui has seductiones exercentes, populum rusticum in errore non desistunt inducere, de quibus, ut opinor, et Dominus in euangelio ait, consurgere in novissimis temporibus pseudochristus et pseudoprophetas, qui dantes signa et prodigia, etiam electos in errore inducant. De his ista sufficiant; nos potius ad propositum rediamus.

GREGORIUS EPISCOPUS TURONENSIS, Historia Francorum - Lib. IX, 38, ed. MGH, Scriptores rerum Merovingicarum, Tomus I: Gregorii Turonensis opera, Hannover, Impensis Bibliopolii Hahniani, 1885, pp. 392-393.

Cum autem Faileuba regina Childeberthi regis, partu editu mox exstincto, aegrotaret, adtigit aures eius sermo, quod quidam vel contra eam vel contra Brunichildem regina agere conarentur. Cumque confortata ab incommodo, ad regis praesentiam accessisset, omnia tam ei quam matri eius quae audierat reservavit. Verba autem huiuscemodi erant, quod scilicet Septimina, nutrix infantum eius, consilio suadere vellet regi, ut, eiectam matrem coniugemque relictam, aliam sortiretur uxorem; et hic cum eodem quaecumque vellent vel actu agerent vel praecibus obtinerent. Quod si hoc rex nollet adquiescere quae suedebat, ipsum maleficiis interempto, elevatis filiis eius in regno, repulsa nihilhominus matrem eorum et aviam, ipsi regerent regnum. Huius enim consilii socius pronuntiat, esse Sunnegysilum comitem stabuli et Gallomagnum referendarium atque Droctulfum, qui ad solatium Septiminae ad nutriendum regis parvulus fuerat datus. Denique corripiuntur hi duo, Septimina videlicet et Droctulfus. Nec mora, extensi inter stipites cum vehementius caederentur, profititur Septimina, virum suum Iovium maleficiis maleficiis interfecisse ob amorem Droctulfii, ipsumque secum scorto miscere. De his, quae supra diximus, causis pariter confitentur et memoratus viros in hoc consilio habitus indecant. Nec mora inquiruntur et ipsi; sed conscientia terrente, latebram infra ecclesiarum saepta petire. Ad quos rex ipse procedens, ait: “Egrediemini in iudicio, ut cognoscamus de his quae vobis obiciuntur, si vera sunt an falsa. Nam, ego ut opinor, in hac aeclesia fuga delapsi non fuissetis, nisi vos conscientia terruisset. Verumtamen promissionem habitote de vita, etiamsi culpabiles inveniamini. Christiani enim sumus; nefas est enim vel criminosus ab ecclesia eductus puniri.” Tunc educti foris, cum rege venerunt ad iudicium; discussique reclamabant, dicentes, quia: “Septimina cum Droctulfo hoc nobis consilium patefecit. Sed nos exsecrantes ac fugientes, numquam consentire voluimus hoc scelus.” Et rex: “Si,” inquid, “vos nullam coniventiam praebuissetis, nostris auribus utique intulissetis. Verumne ergo est, vos in hac causa praebuisse consensum, cum hoc nostrae scientiae occuli voluistis?” Et statim eiecti foris, iterum ecclesiam petierunt. Septimina vero cum Droctulfo vehementer caesa ac cauteriis accensis in faciae vulnerata, ablatis omnibus quae habebat, Marilegio villa deducitur, ut scilicet trahens molam his, qui in genitio erant positae, per dies singulos farinas ad victus necessaria praepararet. Droctulfum enim, incisis capillis et auribus, ad vineam excolendam delegaverunt; sed post dies paucus fuga dilabitur. Inquisitusque ab actori, iterum ad regem deducitur; ibique multum caesus, iterum ad vineam, quam reliquerat, distinatur. At vero Sunnegisilus et Gallomagnus privati a rebus quas a fisco meruerant, in exilio retruduntur. Sed venientibus legatis, inter quos episcopi erant, a rege Gunthchramno et petentibus pro his, ab exilio revocantur; quibus nihil aliud est relictum, nisi quod habere proprium videbantur.

ADEMARUS CABANNENSIS, Chronicon, III, 66, ed. BOURGAIN (P.), LANDES (R.) & PON (G.), CC, CM 129, Turnhout, Brepols, 1999, pp. 185-186. (de fragmenten tussen < > zijn toevoegingen van de uitgever ontleend aan de Historia pontificum et comitum Engolismensium)

            Eodem vero anno correptus est languore corporis idem comes usque ad mortem. Quo anno Sanctonas urbs, quod dici dolor est, cum ipsa basilica Sancti Petri sedis episcopalis ab impiis Christianis concremata est. Et diu permansit desertus ipse locus a divino cultu.

            Et hanc injuriam Dei comes (Willelmus) supradictus vindicare volens, paulatim coepit viribus corporis destitui, et in urbe Egolisma secus aecclesiam Sancti Andreae propter offitium divinum jubet sibi domum preparare, in qua aegrotans decumbere coepit. Ubi incessanter e diversis partibus cuncti principes et nobiles eum visitabant. Cumque dicerent nonnulli maleficis artibus eum aegrotare, solebat enim robusto et sano corpore vigere, tunc vero nec more senum nec more juvenum corpore fatesceret, detecta est quaedam malefica mulier artes maleficas contra eum exercuisse <hoc est imagines ex limo et cera confictas in ejus nomine sepelisse tam in fontibus quam in arida et contra radices arborum, et quasdam in gutturibus corporum mortuorum inclusisse>. Quae cum non confiteretur, juditio Dei commissum est ut quod verum latebat eventu victoriae inter duos campiones probaretur. Factis ergo sacramentis, <feria secunda prime ebdomade Passionis,> decertaverunt inter se diu multumque <extra civitatem in insula Carantoni fluminis, scilicet> missus comitis Stephanus et defensor maleficae Willelmus <cum baculis et scutis. Defensor enim malefice erat ipso die maleficatus a quibusdam incantatoribus et quibusdam potionibus herbarum initiatus, sed> Stephanus <de solius Domini vero judicio confidens> victor sine dampno sui corporis fuit, alter capite quassato, sanguine coopertus, ab hora tercia usque nonam in pedibus stans, <cum se movere non posset clypeo et baculo immutatis aperte clamavit se victum esse et mox ad terram cadens evomuit quedam maleficia que gustaverat> victus semivivus in manibus deportatus, longo tempore lecto decubuit. <Incantatores vero ejus de longe stantes, qui ei quedam precantamina dicebant, mox territi fugerunt.> Permansit Stephanus vero, et exiliens corpore inlesus, eadem ora venit currens pedibus gratias Deo referre ad tumulum beati Eparchii, ubi nocte preterita pervigil excubaverat, et deinde equitans reversus est in civitatem ut reficeret. Malefica vero multis tormentis, ignorante comite, mox excruciata, nec sic confessa est, et a diabolo corde obturato nullum verbum vel vocem ex ore proferebat. A tribus tamen mulieribus, que cum ea interfuerunt his maleficiis, convicta est testimoniis, quasdamque fantasticas ex limo imagines desubtus terra eedem mulieres extraxerunt coram omnibus jam putrefactas diuturnitate. Comes ergo pepercit malefice mulieri, nec sivit eam tormentari ulterius et vitam ei concessit.

            Narrat Hieronimus in exposicione Danielis Antiochum Epifanen fantasiis maleficorum versum in amentiam et quibusdam erroribus oppressum morbo interisse. Nec mirum, si Deus permittit christianum prestigiis maleficorum corpore aegrotare, cum beatum Job sciamus a diabolo percussum gravi ulcere et Paulum ab angelo Domini colaphizatum, nec timenda sit corporis perituri aegrotatio, graviorque sit animarum quam corporum percussio. ...

HISTORIA PONTIFICUM ET COMITUM ENGOLISMENSIUM, ed. BOUSSARD (Jacques), Paris, 1957, pp. 18-21

... Eodem fere anno, idem comes (Willermus) languore corripitur; quo anno Xantonas urbs cum ipsa cathedrali ecclesia incendio crematur ad ipsis christianis, quam injuriam Dei supradictus comes vindicare volens, paulatim coepit viribus corporis destitui et in urbe Engolisma, secus ecclesiam Sancti Andreae, propter divinum officium, jubet sibi domum praeparari, in qua aegrotans decumbere coepit, ubi incessanter a diversis partibus omnes principes et nobiles eum visitabant. Cumque a nonnullis diceretur maleficis artibus eum aegrotare, quia naturali vigore membrorum destituebatur, detecta est quaedam mulier malefica contra eum exercuisse, hoc est imagines ex limo et cera confictas in ejus nomine sepelisse, tam in fontibus quam in arida et contra radices arborum, et quasdam in gutturibus corporum mortuorum inclusisse. Quae dum malefica non confiteretur, judicio Dei commissum est ut quod verum latebat per duellum duorum virorum inter se pugnantium data victoria probaretur. Factis ergo sacramentis, feria secunda primae hebdomadae Passionis, decertaverunt diu multumque extra civitatem, in insula Carantonis fluminis, scilicet missus comitis Stephanus et defensor maleficae Willermus, cum baculis et scutis. Defensor enim maleficae erat ipso die maleficatus a quibusdam incantatoribus et quibusdam potionibus herbarum initiatus, sed Stephanus de solius Domini vero judicio confidens, victor sine sui corporis damno fuit. Alter, toto corpore conquassato, suo nimium sanguine coopertus, victus stetit in pedibus ab hora tertia usque ad horam nonam; cum se movere jam non posset, clypeo et baculo immutatis, aperte clamavit se victum esse et mox ad terram cadens evomuit quaedam maleficia quae gustaverat. Semivivus aliorum manibus deportatur et longo tempore languens decubuit. Incantatores vero ejus de longe stantes, qui ei quaedam praecantamina dicebant, mox territi fugerunt. Stephanus vero laetus et exiliens eadem hora cucurrit gratias Deo referre ad tumulum beati Eparchii, ubi praedicta nocte pervigil excubaverat. Deinde reversus est equitans in civitate, ut se reficeret. Malefica vero multis tormentis, ignorante comite, mox excruciata, nec sic confessa est, et, a diabolo corde obdurato, nullum verbum vel vocem ex ore proferebat; a tribus tamen mulieribus quae cum ea interfuerant, de his maleficiis convicta est testimoniis, quasdamque phantasticas ex limo imagines de subtus terra eaedem mulieres extraxerunt coram omnibus, jam putrefactus diuturnitate. Comes ergo pepercit maleficae mulieri nec sivit eam tormentari ulterius et vitam concessit. Narrat Hieronymus in Expositione Danielis, Antiochum Epiphanem phantasiis maleficarum versum in amentiam, a quibusdam terroribus oppressum morbo interisse. Alexander quoque Magnus talibus maleficiis in Babylonia fatiscere coepit corpore, quae maleficia jusserunt fieri latenter qui post eum regnare cupiebant. Ideo refertur de eo quia decidit in lectum et cognovit quia moreretur, sed cum diu langueret, vivens veneno extinctus est. Et Moyses ait: “Maleficos non patieris vivere.” Nec mirum si Deus permittat praestigiis maleficorum aegrotare, cum beatum Job sciamus a diabolo percussum gravi ulcere et Paulum ab angelo Satanae colaphizatum, nec timenda sit corporis perituri aegrotatio, graviorque sit animarum quam corporum percussio. Quod autem quibusdam non nocet haec phantastica operatio, protectio Dei est, quia non sinit ad homines malignum spiritum accedere.

2.3. Brieven

PAUS GREGORIUS MAGNUS AAN AGNELLUS, BISSCHOP VAN TERRACINA, a. 598, Epistolarum Lib. VIII, Indict. I., Epistola XVIII, ed. NORDBERG (Dag), CC, SL 140 A, Turnhout, Brepols, 1982, p. 539.

Ad Agnellum Terracinensem episcopum.

Perquisitos idolorum cultores puniat; a murorum vigiliis neminem patiatur excusari.

    Gregorius Agnello episcopo Terracinensi.

     Pervenit ad nos quosdam illic, quod dici nefas est, arbores colere, et multa alia contra Christianam fidem illicita perpetrare. Et miramur cur hoc fraternitas vestra districta emendare ultione distulerit. Ea propter scriptis vos praesentibus adhortamur, ut hos diligenti investigatione perquiri, et, veritate cognita, talem in eis faciatis exerceri vindictam, quatenus et Deus placari possit, et aliis eorum ultio correptionis exemplum sit. ...

PAUS GREGORIUS III AAN VOORAANSTAANDEN EN VOLK VAN HESSEN EN THÜRINGEN, ca. 738, ed. MGH, Epistolae selectae, Tomus I: S. Bonifatii et Lullii epistolae, Berlijn, 1916, pp. 68-69.

     Gregorius papa universis optimatibus et populo provinciarum Germaniae, Thuringis et Hessis, Bortharis et Nistresis, Uuedreciis et Lognais, Suduodis et Graffeltis vel omnibus in orientali plaga constitutis.

&nb