1. INLEIDING

Hoewel overal in Europa dit jaar de zestigste verjaardag van de bevrijding herdacht is, zijn de wonden die toen geslagen zijn nog lang niet geheeld, vooral in Polen niet. De aanwezigheid van de concentratiekampen (vooral Auschwitz (Oświęcim) en Treblinka), de grensverschuivingen van Polen in het oosten en het westen, de moderne stedenbouw (vele steden – zoals Warschau – werden tijdens de oorlog totaal verwoest en zijn na 1945 bijna volledig heropgebouwd), het drama van de 15 000 vermoorde Poolse officiers in Katyń, de vele slachtoffers die de oorlog niet overleefd hebben en nog zoveel andere ‘spoken’ zorgen ervoor dat de gruwelen van de oorlog in Polen niet snel vergeten zullen worden. Het heeft erg veel diplomatieke heksentoeren gekost om de Polen en de Duitsers de strijdbijl te laten begraven.

De laatste jaren zijn de relaties tussen Polen en Duitsland door de naweeën van de Tweede Wereldoorlog echter opnieuw verslechterd. Oude trauma’s zoals de verdrijvingen, de heropening van oude eisen tot schadevergoeding en de aandacht voor het eigen leed zijn recentelijk (met name in de jaren 2003 en 2004) opnieuw in de Duitse en Poolse media opgedoken. Natuurlijk beperkt de erfenis van de oorlog zich niet tot deze twee thema’s, maar ik heb mij in deze verhandeling toch enkel willen toespitsen op de twee jongste gebeurtenissen, namelijk het initiatief van de Duitse Bund der Vertriebenen om een Zentrum gegen Vertreibungen op te richten en de in de zomer van 2004 — aan zowel Poolse als Duitse zijde — opnieuw opgedoken schadeclaims.

In het eerste hoofdstuk geef ik het historische kader waarin de verdrijvingen van de Duitse bewoners uit de Centraal- en Oost-Europese landen na afloop van de Tweede Wereldoorlog hebben plaatsgevonden. Dit hoofdstuk verklaart de redenen voor deze verdrijvingen, waarom ze met zoveel geweld gepaard gingen en hoe de Heimatvertriebenen in hun nieuwe thuisland zijn opgevangen. Er zal ook duidelijk worden waarom de verdrijvingsacties al veel sneller van start gingen dan de geallieerde mogendheden gepland hadden.

Het tweede deel is gewijd aan de recente gebeurtenissen die de verdrijvingspassages uit de geschiedenis opnieuw van onder het stof halen, en zo de relaties tussen Duitsland en Polen opnieuw ondermijnen. Dit hoofdstuk handelt namelijk over het project van de Duitse CDU-politica Erika Steinbach om een Zentrum gegen Vertreibungen op te richten. Steinbach wil namelijk de wereld ook laten kennismaken met de vergeten slachtoffers van de oorlog, namelijk de Duitse verdrevenen. Dit wil ze verwezenlijken aan de hand van een documentatiecentrum dat de Bund der Vertriebenen — de belangenorganisatie van de Duitse verdrevenen — in Berlijn wil oprichten en dat de geschiedenis van de verdrijvingen wil etaleren. Het project heeft echter zowel aan Poolse als aan Duitse zijde een grote polemiek teweeggebracht. Deze strubbelingen worden geïllustreerd aan de hand van een paar meningen die ik in Duitse kranten en tijdschriften gevonden heb.

In het derde hoofdstuk wijd ik aandacht aan de opnieuw opgedoken eisen tot schadevergoeding, die grotendeels een gevolg zijn van de ijver van de verdrevenenorganisaties om het onrecht aan hun verdreven medeburgers goed te maken. Hoewel Polen en Duitsland bilaterale verdragen hadden gesloten die voor eens en altijd een punt moesten zetten achter deze periode, proberen zowel Duitsers als Polen opnieuw een financiële vergoeding te krijgen voor het leed dat hun familie (want vaak gaat het om nakomelingen) zestig jaar geleden te verduren kreeg. De Duitsers uit de Oder- en Neisse-gebieden worden door de verenigingen zelfs aangezet om hun vroegere eigendom terug te eisen. Ook deze situatie drukt zwaar op de toenaderingspogingen tussen Duitsland en Polen.

Wat de werkwijze betreft die ik voor deze verhandeling gehanteerd heb, heb ik mij voor het eerste hoofdstuk en de historische omkadering zoveel mogelijk gebaseerd op de bestaande standaardwerken over de betreffende thema’s. De auteurs die ik hiervoor geraadpleegd heb zijn voornamelijk Norman Davies, Christof Ennekens, Goedele De Keersmaeker, Alfred Maurice De Zayas, Dieter Bingen en Z. Anthony Kruszewski. Het tweede en derde hoofdstuk zijn hoofdzakelijk gebaseerd op artikels uit het Duitse weekblad Der Spiegel en het dagblad Die Frankfurter Allgemeine Zeitung. Uit deze bronnen heb ik geput om de heersende atmosfeer in Polen en Duitsland te analyseren en om een aantal meningen over beide gebeurtenissen tegenover elkaar te stellen. Ik heb geprobeerd om deze Duitse bronnen zo objectief mogelijk te bewerken en er zoveel mogelijk Poolse gezichtspunten uit te halen.

Wat deze verhandeling echter enigszins beperkt, is de afwezigheid van Poolse bronnen. De enige bron die ik voor die Poolse mening heb kunnen gebruiken zijn eveneens Duitse artikels uit Der Spiegel en Die Frankfurter Allgemeine Zeitung. Na een jaar studie van de Poolse taal is mijn kennis immers nog niet ver genoeg gevorderd om Poolse bronnen te begrijpen en te analyseren. De kans op misverstanden en foute interpretaties is te groot. Wel heb ik geprobeerd om bij wijze van illustratie – en om de kennis die ik in de loop van dit jaar van de Poolse taal vergaard heb uit te testen– een enkel artikel te vertalen uit het Poolse tijdschrift Przekrój van 23 september 2003. De vertaling van dit artikel vormt tevens de bijlage van mijn verhandeling.

Es genügt nicht,

die Deutschen nach Westen zu treiben.

Die Deutschen müssen ins Grab gejagt werden.

Gewiß ist ein geschlagener Fritz besser

als ein unverschämter. Von allen Fritzen

sind aber die toten am besten

(De Zayas Alfred (1993), Anmerkungen zur Vertreibungen, p 60.)

2. DE HEIMATVERTREIBUNGEN

A. HISTORISCHE OMKADERING: DE VERDRAGEN VAN TEHERAN, JALTA EN POTSDAM [1]

Na afloop van de Eerste Wereldoorlog kwamen de westerse mogendheden in het slot van Versailles[2] bij elkaar om de toekomst van Europa te bespreken. Al snel realiseerden ze zich echter dat deze toekomstplannen niet hoopgevend waren, en op lange termijn zeker niet levensvatbaar.[3] Er waren immers kriskras door Centraal- en Oost-Europa nieuwe grenzen getrokken en nieuwe staten gecreëerd, vaak met een mengelmoes aan volkeren, nationaliteiten, talen en religies tot gevolg. De onrust die dit in deze landen teweegbracht was enorm. Polen vormde één van deze spanningscentra, zij het dan om nog andere redenen: opnieuw een onafhankelijke staat na de delingen van de achttiende eeuw, kwam het in conflict met bolsjewistisch Rusland. Polen kreeg aan zijn oostzijde immers gebieden toegewezen die tot dan toe tot Rusland behoord hadden, waar deze laatste vanzelfsprekend niet mee opgezet was. De nieuwe grens tussen Polen en Rusland werd de Curzon-linie,[4] die tevens min of meer een afbakening vormde tussen de katholieken en de orthodoxen. De grens is echter nooit gelegitimeerd geweest omwille van de Pools-Russische oorlog tussen 1919 en 1921. Na de oorlog, die in het voordeel van de Polen beslecht was, lag de scheidingslijn immers een heel stuk verder naar het oosten. Het was uiteindelijk deze versie die door de Raad der Ambassadeurs in 1923 is goedgekeurd.[5] In het westen kreeg Polen delen van Duitsland, namelijk Oost-Pommeren, delen van Oost-Pruisen, Opper-Silezië en Posen. Danzig werd een vrije stad.[6]

Polen na het Verdrag van Versailles

 Ramkema Harm en Erik van Schaik (1994), Tussen recht en repressie, p. 59.

Twintig jaar later waren de spanningen al zo hoog opgelopen, dat ze explodeerden in de Tweede Wereldoorlog en de Blitzkrieg van de nazi’s. De grensverschuivingen van Versailles hadden Hitler immers een uitstekend voorwendsel én legitimatie gegeven om Midden-Europa binnen te vallen en alle Duitsers – die als minderheden verspreid leefden in de verschillende Centraal- en Oost- Europese landen – opnieuw Heim ins Reich te brengen.[7] Nadat hij Polen in 1939 was binnengevallen zette Hitler massale verdrijvingsacties op touw: de Polen (de zogenaamde Untermenschen) werden gedeporteerd en hun plaats werd ingenomen door Duitsers. Hitler beschouwde de gebieden rond Warschau, Lublin en Krakau (het zuiden en het centrum van Polen) als een soort Generalgouvernement, waar de Poolse inwoners gegermaniseerd werden en bijna als slaven voor de Duitse bezetter moesten werken. De overige gebieden werden bij het Derde Rijk ingelijfd. Daar werden de Polen zonder meer verjaagd (tot 800 000 in totaal) om plaats te maken voor Duitse kolonisten. Zo trokken in de beginjaren van de Tweede Wereldoorlog meer dan een half miljoen Duitsers naar de nieuwe Ostprovinzen van het Derde Rijk.[8]

De regeringen in ballingschap van de verschillende bezette landen moesten voor de Blitzkrieg op de vlucht slaan en verzamelden zich in Londen. Nog voor de oorlog echter op zijn laatste benen liep, hadden de staatshoofden van de geallieerden al een aantal principes uitgedokterd, die de stabiliteit in de wereld na de ondergang van het Derde Rijk moesten herstellen.[9] Een van deze maatregelen was de Population Transfer Commission,[10] die de Britse regering in het leven geroepen had en die bestond uit diplomaten, juristen en experts uit binnen- en buitenland. Het doel van deze commissie bestond erin om de etnische mengelmoes in de Midden-Europese landen te homogeniseren om op die manier in de toekomst conflicten te vermijden. Toch moesten de ‘bevolkingstransfers’ tot een minimum beperkt blijven en zó georganiseerd worden dat ze heel ordelijk en selectief zouden verlopen. Daarom zouden de ‘transfers’ maar eerst na het beëindigen van de oorlog van start mogen gaan.[11]

Op de conferentie van Teheran (november-december 1943) kwamen ‘De Grote Drie’ – Franklin Roosevelt, Winston Churchill en Jozef Stalin – samen om de afloop van de oorlog te bespreken. Het Duitse leger was dan reeds over zijn hoogtepunt heen en het werd alsmaar duidelijker dat de geallieerden de oorlog zouden winnen. Stalin, die al in 1941 de geallieerden had vervoegd,[12] bracht echter een pijnpunt naar voren. Vóór de oorlog had Hitler hem via het Molotov-Von Ribbentrop-pact[13] immers gebiedsuitbreiding in Polen beloofd. In dit verdrag – dat op 23 augustus 1939[14] was afgesloten – waren Stalin en Hitler overeengekomen om Polen na hun inval tussen hen beiden te verdelen. Stalin eiste dat hij deze beloofde gebieden mocht houden (als wraak op de gebieden die hij na de Eerste Wereldoorlog door het verdrag van Riga aan Polen was kwijtgespeeld).[15] Er ontstond in 1943 dus een grote discussie over welke gebieden rechtmatig aan de Sovjetleider toekwamen. In een brief schreef Stalin aan Churchill dat de Curzon-line door alle partijen reeds als de rechtmatige grens tussen Polen en Rusland was erkend, maar dat ze nu opeens zonder goede reden op dit besluit teruggekomen waren. Hier was Stalin helemaal niet mee opgezet en hij zette alles op alles om toch zijn wil door te drijven.[16]

Het was echter niet eenvoudig om de toenmalige Poolse eerste minister van de regering in ballingschap in Londen, generaal Wladysław Sikorski, te overtuigen deze grensverschuiving te aanvaarden. 4,5 miljoen[17] Polen zouden moeten verhuizen. Uiteindelijk werd de oplossing gezien in een compensatie voor Polen in het westen, ten nadele van Duitsland. De nieuwe westgrens van Polen zou dan aan de Oder en de Neisse komen te liggen.[18] Maar ook met deze compensatie was Sikorski nog niet te vermurwen: hij kon geen acht miljoen Duitsers onderhouden.

De reden waarom de nieuwe grens precies aan de Oder en de Neisse moest liggen, was vooral gebaseerd op veiligheidsoverwegingen. Landsgrenzen die samenvallen met een natuurlijke afbakening zijn immers heel wat makkelijker te verdedigen. Bovendien zou Polen op die manier toegang krijgen tot de zee. Een bijkomende reden – die echter niet van defensieve aard was – was de wens om de Poolssprekende gebieden die tot Duitsland behoorden opnieuw in te lijven.[19] Een derde reden was van economische aard: de betrokken regio was sterk geïndustrialiseerd en zou de Poolse economie er weer bovenop kunnen helpen.[20]

Met de nieuwe grenzen zou Polen zijn territorium zien uitbreiden met Oppeln-Silezië (in het Pools Opole), zuidelijk Oost-Pruisen (Prusy Książęce), West-Pruisen (Pomorze Gdańskie), Neumark (Nowa Marchia), Oost-Brandenburg, Danzig (Gdańsk) en Pommeren (Pomorze).[21] De daar wonende Duitsers, meer dan 14 miljoen[22] mensen in totaal, zouden op hun beurt moeten verhuizen.[23]

Niet onbelangrijk is dat de Poolse regering al een paar jaar voordat Stalin in 1943 zijn eisen over een gebiedsuitbreiding in het nadeel van Polen geuit had, sprak over een uitbreiding van het Poolse grondgebied naar het westen toe, met de verdrijving van de oorspronkelijke bewoners tot gevolg. Al in 1939 wilde Sikorski Duitsland zijn invloed aan de Baltische zee ontnemen en reeds in 1940 werd de eis voor een grens aan de Oder én de Neisse zowel historisch[24] als politiek gerechtvaardigd in de Poolse ondergrondse pers in Warschau en verdedigd door de Salamander Society, de verzetsorganisatie van de vooroorlogse nationalistische partij.[25] In december 1942 verscheen er een artikel van deze organisatie, dat beweerde dat toekomstige grensverdragen over de westelijke grens van Polen het principe van de ‘verdrijving om veiligheidsmaatregelen’ moesten erkennen. Hieruit mogen we besluiten dat ondanks het morren van Sikorski over de afgeknibbelde oostelijke gebieden, de nieuwe westgrens van Polen niet zozeer beklonken werd als tegemoetkoming voor de discussie over de Curzon-linie, maar wel als compensatie diende voor de geleden schade onder de nazi’s. Ze was bovendien gebaseerd op een jarenlang voorbereide politiek. [26]

Op 27 juli 1944 sloten Moskou en het Lublin-Comité een geheim akkoord over de Poolse westgrens aan de Oder en de Neisse en over de verdrijving van de oorspronkelijke bevolking (dat zou de bezwaren van de Poolse regering in ballingschap dat ze de Duitsers niet zouden kunnen onderhouden van tafel vegen). Beide partijen kwamen overeen dat de grens aan de westelijke Neisse, de Lausitzer Neisse, zou liggen; het ging hen niet om de 200 km meer naar het zuidoosten liggende Glatzer Neisse.[27] De reden achter deze politiek was opnieuw van defensieve aard.[28]

Op de conferentie van Jalta, die in februari 1945 gehouden werd tussen de ‘Grote Drie’, benadrukte de Amerikaanse president Franklin Roosevelt dat de onafhankelijkheid van Polen noodzakelijk was om de veiligheid van Europa te verzekeren:

In de loop van de geschiedenis is Polen altijd al de corridor geweest, waar aanvallen op Rusland plaatsgevonden hebben. Zelfs tweemaal op een generatie tijd heeft Duitsland naar Rusland uitgehaald via Polen. Om de Europese veiligheid en de wereldvrede te garanderen is een sterk en onafhankelijk Polen noodzakelijk om herhaling te voorkomen.[29]

Op Jalta gaven de geallieerden uiteindelijk toch toe, zij het dan in grote mate onder druk van Stalin en nog niet officieel. In het oosten wordt de Curzon-linie nu definitief de nieuwe grens, mits enkele wijzigingen (het grondgebeid van Polen werd met vijf tot acht kilometer uitgebreid).[30] Over de westelijke grens bestond er echter nog steeds veel discussie: de Britse en Amerikaanse ministers van Buitenlandse Zaken Anthony Eden en Edward Stettinius hadden ervoor gewaarschuwd om de nieuwe grens van Polen niet uit te breiden tot voorbij de Oder, omdat de bevolkingstransfers dan te omvangrijk zouden worden. Dit zou in realiteit een migratie van elf miljoen mensen betekenen.[31] Zij waren er dus eerder voorstander van om de overdracht te beperken tot Oost-Pruisen, wat ‘slechts’ een verhuis van twee en een half miljoen Duitsers zou betekenen. Ook Harry S. Truman – die ondertussen Roosevelt was opgevolgd als president van Amerika – en Clement Attlee – die de opvolger was van Churchill als premier van Londen – wilden er niet van weten dat Polen verder zou reiken dan de Oder. Jozef Stalin en Vjatsjeslav Molotov stonden echter op een uitbreiding van het Poolse grondgebied tot aan de Oder én de westelijke Neisse (de Lausitzer of Görlitzer Neisse). Stalin weerlegde immers dat de gebieden ten oosten van de Glatzer Neisse (de oostelijke stroom) ondertussen toch al ontvolkt waren omdat de mensen reeds voor het Rode Leger gevlucht waren (wat een grove leugen was).[32] Uiteindelijk werd zelfs Polen op de vergadering uitgenodigd om de stand van zaken te verklaren: hoeveel Duitsers woonden er werkelijk nog in de betrokken gebieden? Maar opnieuw was het cijfermateriaal niet erg betrouwbaar. De Polen op hun beurt beweerden dat er nog ongeveer anderhalf miljoen Duitsers woonden. De aandacht van de geallieerden voor de Duitse bevolking kwam echter niet voort uit medelijden, maar uit pragmatische overwegingen: de gevluchte Duitsers uit de Centraal- en Oost- Europese landen zouden in de bezettingszones van de geallieerden terechtkomen, en op die manier onder de verantwoordelijkheid vallen van de westerse mogendheden.[33]

Uiteindelijk hakten Clement Attlee, Harry S. Truman en Jozef Stalin de knoop over de grenskwesties door op de vergaderingen in Potsdam (tussen 17 juli en 2 augustus 1945) om een breuk met Sovjet-Rusland te voorkomen.[34] Stalin eiste de erkenning van wat hij in realiteit eigenlijk al verwezenlijkt had en het had geen zin om te blijven discussiëren.[35] In hoofdstuk negen van het Verdrag van Potsdam werd de grens uiteindelijk officieel vastgelegd op de volgende gebieden: van de Baltische zee langs de Oder tot de samenvloeiing van de Lausitzer Neisse en zo langs de Neisse en de Tsjecho-Slowaakse grens.[36]

De Poolse grensverschuivingen na WO II

De nieuwe westgrens van Polen

Groot-Brittannië en de Verenigde Staten waren nog steeds niet met het idee van de grensverschuivingen (en de noodzakelijk daaropvolgende volksverhuizingen) opgezet, maar, zo waren ze het met elkaar eens, ‘het was de oplossing van het minste kwaad’. Ook uit Hongarije, Joegoslavië en Tsjecho-Slowakije moesten de Duitsers verdreven worden. Een totale emigratie van tussen de 5,7 en 7,9 miljoen Duitsers[37] zou in Oost-Europa immers de vrede herstellen tussen de ‘moeilijke Duitsers’ en hun ‘geplaagde buren’.[38] Bovendien werden de beslissingen van Potsdam toen nog opgevat als een voorlopige oplossing, hoewel ze uiteindelijk de facto definitief werden door de migratie van de Polen en de emigratie van de Duitsers.[39]

De Duitse sociaal-democratische SPD had als eerste politieke partij de Oder-Neisse-grens erkend.[40] De Deutsche Demokratische Republik aanvaardde de grens op 6 juli 1950 met het Verdrag van Görlitz[41]; West-Duitsland gaf zich niet zo snel gewonnen, maar uiteindelijk onderschreef ook Willy Brandt van de Bundesrepublik Deutschland dit grensverdrag met het Verdrag van Warschau op 7 december 1970.[42] Toch was de grenskwestie nog steeds niet helemaal opgelost. Na de politieke omwentelingen van 1989 werd Duitsland immers opnieuw eengemaakt, en de bovenvermelde verdragen hadden enkel betrekking op de vroegere Duitse staten. Over de toekomst was dus nog steeds geen duidelijkheid geschapen.[43] Maar ook dit probleem werd snel opgelost: na de val van de Berlijnse Muur ondertekenden de staatshoofden van beide betrokken landen (namelijk de eerste minister van Polen Tadeusz Mazowiecki en bondskanselier Helmut Kohl van de Bondsrepubliek Duitsland) op 14 november 1990 aan Frankfurt aan de Oder een verdrag dat de huidige grenzen officieel vastlegde.[44] Een hernieuwing van de grenserkenning tussen Polen en Duitsland was toen absoluut noodzakelijk om de diplomatieke relaties niet in gevaar te brengen. Want hoewel zowel de DDR als de BRD de Oder-Neisse-grens officieel erkenden, verwees de grondwet van West-Duitsland in 1989 nog steeds naar de grenzen zoals ze in 1937 waren, inclusief dus de gebieden die na 1945 aan Polen overgedragen waren.[45] Rechtse groeperingen uit Duitsland eisten na de eenmaking opnieuw de teruggave van deze gebieden.[46] Het hernieuwde grensverdrag van 1990, dat Kohl en Mazowiecki ondertekenden, moest de verwarring (en een eventueel irredentisme) voor eens en altijd beëindigen.[47] In dit verdrag stond het volgende te lezen.[48]

Artikel 1: Het verenigde Duitsland zal de gebieden omvatten van de ‘Deutsche Demokratische Republik’ en van de ‘Bundesrepublik Deutschland’. Deze grenzen zullen vanaf de dag dat dit artikel in werking treedt,van kracht zijn. De erkenning van het definitieve karakter van de grenzen van het eengemaakte Duitsland is een wezenlijk bestanddeel van de vredesorde in Europa.

Artikel 2: Het verenigde Duitsland en de Republiek Polen bevestigen zo de grenzen die tussen hen bestaan in een volkenrechtelijk bindend verdrag.

Artikel 3: Het verenigde Duitsland heeft geen enkele aanspraak op gebieden, en zal ook in de toekomst zulke aanspraken niet vorderen.[49]

Naar aanleiding van het grensverdrag van 1990, volgden in de jaren erop nog meer verdragen tussen Polen en Duitsland, die een toekomstige goede en vruchtbare samenwerking moesten garanderen.

B. DE VERSCHRIKKING VAN DE VERDRIJVINGEN[50]

De nieuwe westgrens van Polen betekende een catastrofe voor de daar nog wonende Duitse bevolking, die haar hebben en houden moest achterlaten en bovendien op haar tocht de terreur van de overwinnaars moest ondergaan.[51] Polen was daarbij niet het enige land in Midden-Europa dat alle ‘Duitse elementen’ uit zijn landsgrenzen verjaagd heeft. Ook Tsjecho-Slowakije, Hongarije Roemenië en Joegoslavië deden ijverig met de verdrijvingen mee.

In totaal leefden in 1939 ongeveer 17 miljoen Duitsers in de Oost- en Zuid-Oost-Europese steden: 9,5 miljoen in de gebieden aan de Oder en de Neisse, 1,4 miljoen in het Polen van vóór de grensverschuivingen, 3,5 miljoen in Tsjecho-Slowakije, 786 000 in Roemenië, 623.000 in Hongarije, 537 000 in Joegoslavië en 250 000 in de Baltische Staten en in Memelland.[52] Hiervan zijn er 12 miljoen gevlucht of verdreven.[53]

De verdrijvingen in Centraal- en Oost-Europa

Hoewel het Verdrag van Potsdam humanitaire en ordelijke volksverhuizingen had voorgeschreven, werd al snel duidelijk dat daar door het onbarmhartige optreden van het Rode Leger en de eigen troepen (moord, plundering en verkrachting) niets van in huis kwam. Het Duitse bondsarchief schat dat er in totaal ongeveer 120 000 Duitsers op hun vlucht het leven verloren hebben.[54] Alfred De Zayas spreekt van meer dan twee miljoen dodelijke slachtoffers als gevolg van de gruweldaden.[55] Bovendien wachtten de betrokken landen de overeengekomen datum niet af en beschouwde de Poolse regering de verdreven Duitsers officieel niet als ‘verdrevenen’, maar als ‘vluchtelingen’.[56] Deze fijne woordspeling werd gelegitimeerd door een papiertje dat de betrokkenen bij hun vertrek moesten ondertekenen en waarop stond:

1.Wij vertrekken vrijwillig;

2. Wij stellen geen eisen aan de Poolse staat;

3. Wij beloven om nooit meer terug te keren.[57]

Dit ‘vrijwillige vertrek’ was een uitvinding van de voorlopige Poolse regering in Warschau (de Regering Nationale Eenheid onder Bolesław Bierut), die hiermee het moratorium van Potsdam wilde tegengaan. Bovendien spraken de Polen niet van ‘verdrijvingen’ maar eerder van het neutralere ‘verplaatsting’ (przesiedlenie).[58]

De hamvraag rond de verdrijvingen van de Duitsers draait grotendeels rond het feit of ze niet in meerdere of mindere mate zelf schuld hadden aan het hun aangedane onrecht. Vooral de Polen en de Tsjecho-Slowaken scharen zich nog vaak achter de uitleg dat de verdrijvingen golden als een soort straf voor de oorlogsmisdaden tijdens 1940-45. [59] Zo meent de Poolse historicus Wladysław Bartoszewski[60] in een artikel in het Duitse dagblad Die Frankfurter Allgemeine Zeitung bijvoorbeeld, dat de Duitsers hun behandeling enkel aan zichzelf te danken hadden. Ook Krzysztof Skubiszewski, in 1990 minister van Buitenlandse Zaken, deelt deze mening.[61]

[…] Als Duitsers in goederenwagens naar Duitsland gebracht werden, waarin voordien Polen uit Kazachstan of uit andere gebieden van de Sovjet-Unie gedeporteerd werden, is dat in mijn ogen niet te beschouwen als een speciale manier van onderdrukken. Want deze behandeling was geen gevolg van onmenselijkheid, maar wel van de toestand waarin Polen verkeerde, en waaraan Duitsland zelf schuld droeg. Daarom is er een groot verschil tussen het lijden en de narigheid die met de oorlog in verband staan enerzijds en het bewuste doel om mensen te onderdrukken en te vervolgen anderzijds.[62]

De enquête Einstellung der tschechischen Gesellschaft zu Deutschland, Ergebnisse einer repräsentativen Untersuchung in der ČR die Friedrich Naumann van de Stiftung Prag in 1995 in Tsjechië heeft uitgevoerd over de verdrijvingen, geeft weer dat zelfs vijftig jaar na de feiten het oordeel van de Tsjechen nog steeds niet gewijzigd is. Slechts 16% van de 1347 ondervraagden beschouwden de verdrijvingen als een ‘onrechtvaardige daad van geweld’, in tegendeel is 68 % van de bevraagden ervan overtuigd dat het een ‘gerechtvaardigde vergelding was voor het onrecht dat de nazi’s in Tsjecho-Slowakije aangericht hadden’.[63]

Inderdaad hebben de nazi’s tijdens de oorlog veel leed aangericht, en niet alleen in Tsjecho-Slowakije, ook Polen en andere landen kunnen van de gruwel meespreken. We mogen immers niet uit het oog verliezen dat de nazi’s zelf immense verdrijvingen op touw gezet hadden om plaats te ruimen voor de Duitse Übermensch. Een geheim decreet van Hitler (dat dateert van 7 oktober 1939 om precies te zijn) getuigt van de wens van de Führer om

de vreemde elementen in de bevolking uit te roeien, die een gevaar vormen voor het Derde Rijk en de Duitse volksgemeenschap.[64]

De Polen —zo’n 700 000 tot 800 000 in totaal —werden hardhandig door de Gestapo en de SS verdreven, en de lokale intelligentsia werd totaal uit de weg geruimd. Tussen 1939, toen de Duitse Wehrmacht Polen binnenviel, en 1945, de uiteindelijke capitulatie, heeft een vijfde van de Poolse bevolking het leven gelaten, verschillende steden zijn in puin en as gelegd, miljoenen mensen zijn in de concentratiekampen om het leven gekomen en duizenden burgers in wraakacties afgeslacht. Ook de Endlösung van de joden behoeft geen verdere uitleg.[65]

Anderzijds is de Duitse auteur Ralph Giordano[66] een meer genuanceerde mening toegedaan. Hij beweert dat, hoewel het zonneklaar is dat de Duitsers zelf verantwoordelijk zijn voor het uitbreken van de Tweede Wereldoorlog met alle gevolgen van dien, dit toch niet het leed rechtvaardigt van onschuldige burgers, ook al zijn ze dan van Duitse nationaliteit.

Earl Jeffrey Richards kadert in zijn bijdrage in het boek Landschaften der Erinnerung[67] de verdrijvingen in het kader van de collectieve schuld, die hoewel niet rechtshistorisch bewezen is, wel een grote rol in het collectieve geheugen heeft gespeeld. De verdrijvingen dragen volgens hem bij tot de huidige Duitse identiteit, net als de misdaden van de oorlog.

Pittig detail is de manier waarop de verdrijvingen in de Poolse geschiedenisboeken nog steeds eind 1991 werden voorgesteld:

De conferentie van Potsdam besliste over het lot van de Duitse bevolking in de westelijke en noordelijke gebieden. Voor de oorlog leefden er daar ongeveer 8,5 miljoen mensen. De grootste tragedie beleefden de bewoners in de winter van 1944/45, toen op het bevel van de aanhangers van Hitler voor de bewoners van Oost-Pruisen, Pommeren en Silezië de gedwongen evacuatie begon. Het aantal slachtoffers wordt geraamd op twee miljoen. Na de bevrijding van de herwonnen gebieden werd vastgesteld dat er in die regio nog ongeveer drie miljoen Duitsers en een miljoen autochtone Polen achtergebleven waren. In november 1945 besliste de Controleraad van de geallieerden dat de Duitsers uit die gebieden geëvacueerd moesten worden naar de Britse en Sovjetische bezettingszones in Duitsland. Deze emigratie verliep tussen de jaren 1946 en 1949 en betrof minstens 2,3 miljoen mensen. Verder werden nog 700 000 mensen uit Polen geëvacueerd op een niet-georganiseerde manier. Ondanks de moeilijke situatie waarin het land verkeerde, heeft de Poolse overheid zich veel moeite getroost om de vertrekkende burgers transportmiddelen ter beschikking te stellen en hun de toestemming te geven om hun eigendom en levensmiddelen mee te nemen. De verzorging door dokters was verzekerd. [68]

De voorstelling in de geschiedenisboeken toont dus aan in hoeverre de Polen het thema liefst mijden, zelfs de term ‘verdrijvingen’ komt er niet in voor. Deze manier van voorstellen staat echter wel onder druk van de jongere generatie van Poolse historici. Deze generatie verwerpt immers dat de Polen enkel de akkoorden van Potsdam uitvoerden. Zij tonen aan dat de verdrijvingen al vóór de ondertekening plaatsvonden. [69] Maar ook hier mogen we niet alle Polen over één kam scheren. Eind jaren 1980 werden de Duitse media aangenaam verrast door de boodschap van de toenmalige Poolse minister van Buitenlandse Zaken Marian Orzechowski, die ter gelegenheid van het bezoek van de Duitse minister van Buitenlandse Zaken Hans Dietrich Genscher in Warschau voor het eerst in jaren het lot van de Duitse Heimatvertriebenen aanhaalde en officieel betreurde. Drie jaar eerder – op 7 mei 1985, ter gelegenheid van de 40ste herdenking van de bevrijding – had ook generaal en eerste minister Wojciech Jaruszelski zich in Wrocław publiekelijk bekommerd getoond over het lot van de Duitsers in Polen na afloop van de oorlog, hoewel hij geen wroeging had:

We werden niet geleid door wraakgevoelens. Toen begrepen we, en vandaag is dit nog steeds zo, dat de noodzaak om hun ouderlijk huis te verlaten, voor veel Duitsers zwaar moet gevallen zijn. Deze noodzaak is onlosmakelijk verbonden met het begrijpelijke leed.[70]

Maar welke zijn dan de redenen voor de gruwelijkheden waarmee de Vertreibungen gepaard gingen? Een door historici en politologen algemeen aanvaarde theorie is dat de verdrijvingen gedeeltelijk gebaseerd zijn op wraakgevoelens die al van eind jaren dertig in de betrokken landen sluimerden: ze wilden hun onderdrukkers met gelijke munt terugbetalen, en doordat de oorlog een totale oorlog[71] geworden was, vormde dit geen enkel probleem. Na afloop van de Tweede Wereldoorlog waren Duitse burgers vooral in Tsjecho-Slowakije en Polen niet graag gezien. Zij waren immers de oorlogsstichters en de onmensen van de Holocaust.[72] Al tijdens de oorlog hadden de leiders van de Centraal-Europese landen besloten om zich van de onloyale Duitse elementen, van hun fifth column, te ontdoen en duldden ze geen enkele Duitser meer op hun grondgebied.[73] Oorspronkelijk was het echter alleen de bedoeling de rotte appels eruit te plukken. Maar natuurlijk bleef het hier niet bij. Vanuit de overtuiging dat alle leden van de Duitse minderheden loyaal waren aan Hitler, rijpte langzaam het plan om ‘grote schoonmaak te houden’.[74] Onder andere een citaat uit 1943 van de Tsjecho-Slowaakse president Edvard Beneš toont dit aan:

De Duitsers zullen zonder mededogen en in veelvoud terugbetaald krijgen wat ze in ons land al sinds 1938 aangericht hebben.[75]

Reeds in oktober 1945 gingen de zogenaamde Beneš-decreten[76] van kracht, die Duitsers van hun rechten en bezittingen beroofden.[77] Het eerste decreet dateert van 15 oktober 1940, het laatste van 27 oktober van hetzelfde jaar. Het vijfde was noodlottig voor de Sudetenduitsers in Tsjecho-Slowakije. Het luidde:

Personen die van staatswege onbetrouwbaar zijn, mogen hun bezittingen en vermogen ontnomen worden. Deze onbetrouwbare personen zijn volgens het decreet Duitsers of Magyaren.[78]

De Zayas Alfred (1993),  Anmerkungen,  p. 137.