Dierenopvattingen en -voorstellingen in de stand van de kennis in de 13de eeuw. (Caroline Everaert)

 

home lijst scripties inhoud vorige volgende  

 

Bijlagen

 

Lijst met namen van autoriteiten[258]

 

Adelinus of Aldhelmus van Malmesbury (ca 640-709) was een Engelse dichter en werd in 705 de eerste bisschop van Sherborne. In zijn werk Liber monstrorum bespreekt hij de wonderbaarlijke volkeren. Daarnaast schreef hij verschillende Latijnse raadsels in versvorm waarin dieren, planten en stenen werden vermeld.

 

De Engelse augustijn Alexander Neckham (1157-1217) was geleerde in de filosofie en theologie. Hij schreef bijbelcommentaren, becommentarieerde de werken van Aristoteles en schreef De naturis rerum.

 

Ambrosius (ca. 1200-1280) werd beschouwd als een van de kerkvaders. Van 374 tot 397 was hij bisschop van Milaan. Zijn werk, Hexaëmeron, was gebaseerd op het gelijknamige werk van Basilius. Hierin bespreekt hij de zes scheppingsdagen.

 

Aristoteles (384-322 voor Christus) was een Griekse filosoof en natuurwetenschapper. Zijn logische werken, verzameld in het Organon, vormden de basis van het middeleeuwse onderwijs. Zijn natuurfilosofische werken, Liber Naturalis, werden pas in de 13de eeuw bekend in het Westen. Daaronder bevond zich het deel over de dieren, De animalibus.

 

De kerkvader Augustinus (354-430) was gedurende de hele Middeleeuwen een van de voornaamste autoriteiten. In 396 werd hij benoemd tot bisschop van Hippo, een ambt dat hij voor de rest van zijn leven bleef uitoefenen. Zijn voornaamste werk was De civitate dei (412-426).

 

Averroes of Ibn Roschd (1126-1198) was een Arabische filosoof. Hij was in de christelijke wereld vooral gekend voor zijn vertalingen en commentaren op de werken van Aristoteles.

 

De Arabische arts Avicenna of Ibn Sina (980-1037) raakte, net zoals Averroes, in het Westen bekend door zijn vertalingen van de werken van Aristoteles. Michaël Scotus vertaalde op zijn beurt Avicenna.

 

Basilius Magnus (ca. 330-379) was een Griekse kerkvader en bisschop van de provincie Caesarea. Hij schreef een werk over de zes scheppingsdagen, de Hexaëmeron.

 

Hieronymus (ca. 347- 419/420) was een kerkvader en filoloog. Hij maakte een vertaling van de Bijbel, de Vulgaat, die gedurende de Middeleeuwen als standaard werd beschouwd. Daarnaast schreef hij ondermeer bijbelcommentaren en heiligenlevens.

 

Isidorus van Sevilla (ca. 565-636) was aartsbisschop van Sevilla. Zijn encyclopedie, de Etymologiae, was een compilatie van de gehele kennis van zijn tijd. Alle gebieden van de wetenschap werden verkend. De etymologische verklaring van de woorden waren van groot belang in dit werk dat gedurende de Middeleeuwen een belangrijke bron van kennis bleef.

 

Jacobus van Vitry (ca. 1165-1240) was van 1216 tot 1228 bisschop van Akko (Palestina). In 1229 werd hij kardinaal van Tusculum en nog later werd hij legaat van Frankrijk en Duitsland. In zijn Historia Oriëntalis beschreef hij de geschiedenis, de geografie en de natuur van het Heilige Land.

 

Gaius Plinius Secundus Maior of Plinius de Oudere (23/24-79) was een Romeinse militair, magistraat en schrijver. Zijn werk Historia Naturalis met zijn talrijke natuurbeschrijvingen was een van de belangrijkste bronnen gedurende de Middeleeuwen.

 

Gaius Iulius Solinus (3de eeuw) baseerde zich voor zijn werk Collectanae rerum memorabilium op het hierboven genoemde werk Historia Naturalis. Hierin werden beschrijvingen verzameld die de auteur zogezegd waargenomen heeft op zijn wereldreis.

 

De dominicaan Thomas van Cantimpré (ca. 1201-1270) was een leerling van Albertus Magnus. Hij schreef een aantal heiligenlevens, het Liber apum (ofwel Het biënboec) en een encyclopedie Liber de natura rerum (1233-1248) dat de inspiratiebron zou zijn voor Jacob van Maerlants Der naturen bloeme.

 

 

Bijlage 1: De leeuw

 

1. De bronnen

 

a. Physiologus

 

“1. We begin of all by speaking of the Lion, the king of all the beasts

 

Jacob, blessing his son Judah, said, “Judah is a lion’s whelp” [Gen. 49:9]. Physiologus, who wrote about the nature of these words, said that the lion has three natures. His first nature is that when he walks following a scent in the mountains, and the odor of a hunter reaches him, he covers his tracks with his tail wherever he has walked so that the hunter may not follow them and find his den and capture him. Thus also, our Savior, the spiritual lion of the tribe of Judah, the root of David [cf. Rev. 5:5], having been sent down by his coeternal Father, his intelligible tracks (that is, his divine nature) from the unbelieving Jews: an angel with angels, an archangel with archangels, a throne with thrones, a power with powers, descending until he had descended into the womb of a virgin to save the human race which had perished. “And the word was made flesh and dwelt among us” [John 1:14]. And those who are on high not knowing him as he descended and ascended said this, “Who is this king of glory?” And the angels leading him down answered, “He is the lord of virtues, the king of glory” [cf. Ps. 24:10].

 

The second nature of the lion is that, although he has fallen asleep, his eyes keep watch for him, for they remain open. In the Song of Songs the betrothed bears witness, saying, “I sleep, but my heart is awake” [S. of S. 5:2]. And indeed, my Lord physically slept on the cross, but his divine nature always keeps watch in the right hand of the Father [cf. Matt. 26:64]. “He who guards Israel will neither slumber nor sleep” [Ps. 121:4].

 

The third nature of the lion is that, when the lioness has given birth to her whelp, she brings it forth dead. And she guards it for three days until its sire arrives on the third day and, breathing into its face on the third day, he awakens it. Thus did the almighty Father of all awaken from the dead on the third day the firstborn of every creature [cf. Col. 1:15]. Jacob, therefore, spoke well, “Judah is a lion’s whelp; who has awakened him?” [Gen. 49:9] [259].”

 

b. Aberdeens bestiarium

 

De tribus principalibus naturis leonis.\ Phisici dicunt leonem\ tres principales naturas habere. Prima natura eius est, quod per\ cacumina montium amat ire. Et si contigerit ut queratur\ a venatoribus, venit ad eum odor venatorum, et cum cau\da sua tetigit posttergum vestigia sua. Tunc venato\res investigare eum nequeunt. Sic et salvator noster, scilicet\ spiritualis leo, de tribu Iuda, radix Iesse, filius David, cooperuit\ vestigia sue caritatis in celis, donec missus a patre descenderet\ in uterum virginis Marie, et salvaret genus humanum quod perierat.\

 

Et hoc ignorans diabolus scilicet humani generis inimicus, quasi pu\rum hominem ausus est temptare. Etiam hoc ignorantes qui sur\sum erant angeli, eo ascendente ad patrem, dicebant ad eos qui\ cum eo ascendebant: Quis est iste rex glorie?

 

Secunda natura eius est quod\ cum dormit, oculos apertos habere videtur. Sic et dominus noster cor\poraliter obdormiens in cruce, sepultus est, et deitas eius vigilibat, \ sic dicitur in canticis canticorum: Ego dormio, et cor meum vi\gilat. Et in psalmo: Ecce non dormitabit neque dormiet, qui\ custodit Israel.

 

 

Tertia natura eius est, cum leena parit catulos\ suos generat, eos mortuos, et custodit eos tribus diebus donec\ veniens pater eorum tertia die insufflat in faciem eorum et\ vivificat eos. Sic omnipotens pater dominum nostrum Iesum Christum, tertia die\ suscitavit a mortuis, dicente Iacob: Dormitabit tanquam\ leo, et sicut catulus leonis suscitabitur.

 

 

Adversi coheunt. Nec hii tan\tum, sed et linces, et cameli, et elephanti, et rinocerontes,\ et tygrides, et leene. Fetu primo catulos quinque educant. De\ inde per singulos numerum decoquunt annis in sequentibus.\ Et postremo cum ad unum pervenerint, materna fecunditas\ reciditur, sterilescunt in eternum.

 

Leontophones vocari accipimus modicas bestias.\ Que capte exuruntur ut earum cineres [A: cineris] aspergine carnes pol\lute iacteque carnes pita [A:per compita] concurrentium semitarum leones ne\cent, si quantulumcumque ex illis sumpserint. Propterea leones\ naturali eas primunt odio atque ubi facultas data est morsu\ quidem abstinent, sed dilaniatas exanimant pedum nisibus.\

Of the three main characteristics of the lion.
Those who study nature say that the lion has three main characteristics. The first is that it loves to roam amid mountain peaks. If it happens that the lion is pursued by hunters, it picks up their scent and obliterates the traces behind it with its tail. As a result, they cannot track it. Thus our Saviour, a spiritual lion, of the tribe of Judah, the root of Jesse, the son of David, concealed the traces of his love in heaven until, sent by his father, he descended into the womb of the Virgin Mary and redeemed mankind, which was lost.

 

 

Not knowing of his divine nature, the Devil, the enemy of mankind, dared to tempt him like an ordinary man. Even the angels on high did not know of his divinity and said to those who were with him when he ascended to his father: 'Who is this king of glory?'

 

 

The second characteristic of the lion is that when it sleeps, it seems to have its eyes open. Thus our Lord, falling asleep in death, physically, on the cross, was buried, yet his divine nature remained awake; as it says in the Song of Songs: 'I sleep but my heart waketh' (5:2); and in the psalm: 'Behold, he that keepeth Israel shall neither slumber nor sleep' (121: 4).

 

The third characteristic of the lion is that when a lioness gives birth to her cubs, she produces them dead and watches over them for three days, until their father comes on the third day and breathes into their faces and restores them to life. Thus the Almighty Father awakened our Lord Jesus Christ from the dead on the third day; as Jacob says: 'He will fall asleep as a lion, and as a lion's whelp he will be revived' (see Genesis, 49:9).

...

Lions mate face to face; and not only lions, but lynxes, and camels, and elephants, and rhinoceroses, and tigers. [Lionesses, when] they first give birth, bear five cubs. In the years which follow, they reduce the number by one at a time. Afterwards, when they are down to one cub, the fertility of the mother is diminished; they become sterile for ever.

...

We learn of small beasts called leontophones, lion-killers. When captured, they are burnt; meat contaminated by a sprinkling of their ashes and thrown down at crossroads kills lions, even if they eat only a small an amount. For this reason, lions pursue leontophones with an instinctive hatred and, when they have the opportunity, they refrain from biting them but kill them by rending them to pieces under their paws.[260]

 

c. Bartholomaeus Anglicus[261]

 

“Dat lix. ca. vander leeuwen

Leo grece dit is leeuwe in griex is

coninc in duytsch daer om dat hi coninck

ende prins is van allen beesten als ysidorus seyt

li. xij. Sommige vanden leeuwen sijn cort

ende mit cruusden manen ende dese –

en vechten niet ende sommighe sijn lang

ende mit slechten hanghenden manen

ende dese sijn fel haer voerhoeft ende

hoer start bewijst hoer moeden ende hoer

craft leyt inder borsten ende die vastich

eyt int hoeft. Ende als si gevanghen

sijn vanden iaghers so sien si in die aer

de op dat si te myn veruaert sullen we-

sen vanden iaghers die al om hem staen

ende si ontsien die crijschinghe vanden

raden des wagens mer si ontsien tuuer

meest ende si slapen mit openen oghen ende

als si wanderen so decken si hoer voet-

stappen datse die iager niet vinden en kan

ende als si geworpen hebben so slaept dat

welpen drie daghen ende dan lesten o

uermits briesschinge vanden vader wortet

gewect al beuende ende dit is een natuer

lic exempel biden mensch. want ist dat si

niet gequetst en werden so en connen si niet

toernich wesen ende in hen is oec grote ont

fermharticheyt want si en misdoen nye

mant die gaen leggen die geuanghen lu-

den die hen te moete comen laten si thuys

trecken ende si en eten gheen menschen ten waer dat si alte groten honger hadden

Hier toe heuet ysidorus geseyt li. xij. Item

plinius seyt li. viij. ca. xvij. Dat die leeu

wen in sijnre hoechke edelheyt is wan

neer dat hem sijn hals ende sijn scouderen

ouer al mitten manen bedect sijn ende die

leeuwen die de pardy winnen en heb-

ben die edelheyt niet Item die leeuwe be-

kent wel als die lewin mitten pardus ge

hilict heeft ende dan so bijt hijse ende slaet-

se mer mocht si erghent aen een water

comen dat si hoer wasschen mocht so en

wister die leeuwe niet af ende als si der ion

gen geneest so wert hoer die buke van-

den claeuwen der iongen geschoert en-

de dair om en baert si niet dicwijl plinius

seyt dat si eerst vijf ionghen brengt daer

na vier ende also alle iaer een pyn ende si

sijn int eerst ongeforineert ende cleyn ter

grootheyt van enen wesel int begin ende

hi seyt oec dat si ter sester maent nauwe

geboren mogen werden ende tot twe en maen

ten nauwe beroert en werden Item die

leeuwe pist als een hont die tbeen op

licht ende die orine stinct seer vuyl | ende als

hi eens sat is so mach hi drie dagen vas-

ten ende ist dat hi te veel ghegeten heeft

so werpt hi die spise in een fonteyn. Ende

als hem honghert so haelt hise mitten

claeuwen weder wt ende hi en werpt die spi

se niet wt dan als hi geiacht wert op

dat hi te bat vlyen mach of lopen Item

hi mach alte langhe leuen twelc bekent

wort bijder verteringe van sinen tanden

ende dan is sijnre ontheyt als hi qualiken

arbeyden mach so et hi wel menschen

ende dan pleghen si omtrent den steden te

wesen ende wachten tvolc dat te velde co

met ende alsmense vangt so werden si ge

hangen op dat si te meer veruaert sullen

wesen si gripen die mannen wel. Mer op

ten wiuen grimmen si slecht est en doen

hem niet dien ionghen kinderen misdoen si

selden ten waer dat si alte grote honger

hadden ende wanneer dit die leeuwen toer-

nich sijn so slaet hi die aerde eerst mit si

nen staert ende dair na verheft hen sijn moet

so smijt hi sinen rugge hardeliken mit

sinen start weder ende wt alle wonden die

hi maect mitten nagelen of mitten tan-

den dair loept scarpe ende wreet bloet wt

als ysidorus seyt Item als hi in groter vre-

sen is van sinen liue als hem die honden

also na comen dat hi qualiken ontgang-

een mach so openbaert hi sijn edelheit

want hi en wil niet sculen in heyughen

noch in hagen mer hi gaet sitten op een

schoen velt ende hi saet hen daer toe dit hi

hem weren wil also langhe als hi staen

kan ende comt toe springhen mit groten

spronghen ende schoert die honden ende als

hi gewont wort dat weet hi also nauwe

wie hem dat ghedaen heeft ende in sinen

aenganck pijnt hi hem vlichs den recht

sculdigen te gripen hoe veel datter sijn

ende als yemant na hem schiet ende hijs niet

en raect so werpt hi dien neder mer hy

en quetsten niet ende screyt of stort tranen wt si-

nen oghen ende als hi siecke is so mey

stert hi hem seluen mit apenbloet Itez[262]

hi ontsiet seer eens hanen kam ende sinen

sanck ende hi is een bequaem dier beken

nende ende minnende die hen goet doet alst

openbaert inden exempelen die plinius

daer seyt Hier toe henet plinius gheseyt

li. xij. ca. xvij. Vanden leeuwe seyt aristo

tiles li. ij. Ende alsoe doet avicenna dat die

leeuwe heeft enen hals of hi onberoer

lic waer ende stijf ende sijn binnenste sijn of si

van enen honde waren ende altoes roert

hi den rechteren voet eerst ende na den laf

teren als die kemel doet ende hi heeft lut

tel morchs inden benen ende sijn benen sijn

hart want waert datmen daer harde op

sloeghe het sonde schinen of daer vier

wt spronghe Item li xvi. seyt hi dit die

leeuwe veel spieren in sinen voeten heeft

ende daer om wint hi blinde kinder als dye

hont of die wolf ende hi heeft gesaechde

tanden ende daer om wint hi zonen dye on

volcomen sijn als die selue seyt ende so

linus mede die welke seyt soe wanneer

datmen enen ionghen hont slaet ende hy

ianct so is die leeuwe veruaert wes kinder

blint werden gheboren Item hi bercht

hem in hogen bergen ende daer siet hi si-

nen roef ende als hi den roef siet so reert

hi also lude van welker stemmen die ander

dyeren veruaert sijn ende bliuen vluchs

staen ende so coemt hi dair bi ende maect om

me die dyeren een cirkel daer die dieren

niet ouer en dorren gaen ende bliuen staen

of si doot waren recht of si verwijst wa

ren te steruen ende verdeyden sijns daer oft

haer coninc wear Item als hi ouer scar

pe steenroetsen of sireuellen gangen sal

so trect hi sijn claeuwen in ende huutse want

die claeuwen oerbaert hi voer sijn swaert

ende daer om trect hijse binnen sinen vley

sche op dat si niet gequetst en sullen wer

den ende hi scaemt hem den roef alleen te-

nen die hi geuanghen heeft ende dair om

laet hi den anderen beesten wat die hen

volgen van sijnre gracien die hi geroeft

had als die selue seyt Item hi is alsoe

heet van naturen dat hi coertsen crijcht

die den quarteyn bouen gaen ende dese

suuct heeft hen die nature ghegheuen op

dit hem sijn wredicheyt benomen sal wer

den Item sijn vleysch wantet alte sonder

linge hete is so ist quaet gheten als dy

ascrodies seyt ende plinius mede li. xxviij.

ende is oec goet in medecinen tot veel din

gen was smeer den serpenten contrari

is ende so wie daer mede besmeert is die

en darf niet zorgen voer enighe steecten

van venijnden wormen Item sijn vet gemengt mit roesolien beschermt die huut

vanden aensicht van laster ende van quaden

placken ende behout die witheyt ende ghe-

neest verbarntheyt | ende sijn gal mit wa-

ter ghemengt gheneest swellinghe der

oghen ende maectse claer ende is oeck goet

teghen die vallende suucten Item sijn

hert in spisen genomen den quar

teyn. Hier toe heuet plinius gheseyt li.

xxviij. ca. viiij. Item wanneer datmen den

leeuwe iaecht so maectmen enen dub-

belden cule den enen vluchs aen den an

deren ende inden anderen cule dair wort

een starke houten kist geset die lichteli

ken toeualt als si geraect wert \ ende men

set een scaep inden eersten cule ende dair

springt hi in naden scape ende so valter

vluchs een bort bouen op dat seer swaer

is also dat hi bouen niet weder wt en mach

ende als hi dan siet dat hi verscalct is soe

vliet hi voert inden anderen kule die daer

aen staet mitter houtenre kisten die soe

beheyndeliken ghemaect is mit eenre

vallen dat die kist vast toe sluyt als dair

yet coemt ende daer blijft hi in geuangen

ende dan comen die iaghers toe ende nemen

minen lieuen here mitter kisten ende voe

renen wech ende houdenen alsoe langhe

daer rhent hi getemdt wert ende dit roert

iheronimus ouer ezeetchiel xix. ca. al-

daer hi seyt \ si seynden hen in een keuye

of in een kist

Dat lx. ca. vander leeuwinnen

Leena dat is twijf vanden leeuwen

ende is een beest die seer gheyl is al

toes soude si wel hyliken ende daer om is

si wreeder dan die leeuwe ende sonderlin

ge als si iongen heeft want si avontuert

hoer lijf om haer kinder want si en ont

siet dat scut der iaghers niet op die tijt

. Item si baert veel ionghen ter eerster

dracht ende meer dan na ende daer om wert

haer moeder inden liue gequetst vanden

nagelen der iongen ende also draecht si al

le iaer myn als aristotiles ende plinius seggen

ende dese gelikenis seyt ysidorus li. Xij. Item

die dyeren mitten scarpen naghelen en

mogen niet dicwijl baren want si verder

uen die moeder daer si in leggen als si

hem inden liue bestaen te rueren Item

daer is een cleyn beestken dat alte seer ont

sien wert vanden leeuwe ende vander leeu-

winnen twelc opraleo hiet want het dra

get eenre hande venijn dat den leeuwe

ende den leeuwinne doot ende wanneer dat

beestken geuangen wert so barment ende

bestroyter vleysch mede mitter asschen

ende dat vleysch leytmen inden weghen

daer die leeuwen pleghen te wanderen

ende als si dat vleysch eten so steruen si als

ysidorus seyt li. xij. Item als auicenna

seyt li. vij. ca. i. so is die leeuwen een vra

tich dier inder spisen want hi et ende slijnt

sijn spise sonder kauwen ende daer om spu-

wet hi dicwijl wt dat hi ghegeten heeft

ende dat hi wt gheworpen heeft dat et hi

weder also dat hi swaer wert vander spi-

sen ende daer na vast hi twe daghen ende

twe nachten ende hi en doet sijn gevoech

niet dan tot tween daghen eens ende dat

is droghe sonder nat ende stinct seer vuyl

ende also doet sijn orine oec ende wanner dit

sijn buke op gesneden wert so coemter

een quade lucht wt ende hi heeft enen stinc

kenden adem die venijnt is ende sijn be-

ten sijn venijnt sonderlinge als hi raest

hi wort rasende als die hont doet als a

ristotiles ende auicenna segghen ende hi is

seer fel als hi toernich is ende hi pleecht

hem seluen mitten staert op sinen rug-

ge te slaen ende grimt leliken mit sinen tan

den sonderlinghe als hi honger heeft

ende hi pleecht in gaten ende in holen te scu-

len ende gripen die dyeren die verbi hem

liden ende springt hem op tlijf ende scoertse

ende breect hem vleysch been ende huut ende

etse ende siet hi yemant comen die hem

den roef nemen wil so grijpt hi sinen roef

vast mit sinen claeuwen in sinen armen

ende grimt ende siet ansteliken den ande

ren aen ende smijt die aerde starkelijck

mit sinen start ende ist dat yemant bi hem

coemt dien vaert hi opt lijf ende scoertse

ende dan loept hi weder tot sinen roef

Item als hi eerst enich dier gevanghen

Heeft so drinct hi dit bloet eerst van dien

Dier ende lecket ende na deylt hi die le

Den ende breectse van een ende slijndet

vleysch”

d. Albertus Magnus

 

“58. LEO (Lion) is represented by three species; one is short, with much hair on its neck and is relatively weak; another is slender, as if spawned by a leopard, and is timid in character; the third is long and displays enormous strength. |107| The lion is a lordly animal which delights in mighty and generous deeds, whence it is called “king of the beasts.” because it is disposed to share its prey with other animals, it disdains to provide for the morrow; after eating its fill, it is reluctant to return to leftovers of its feast but allows them to be taken by any animal, especially by man whom it seldom attacks and kills unless prompted by great hunger when no other food is available. With its formidable strength the lion claws and dismembers those that oppose and challenge its superiority; and beg for mercy. While a lion rarely shows fear, it has a unique hatred for the scorpion and invariably takes flight when it encounters one. According to some reports it is also afraid of a white rooster.

 When a lion is tamed, the training is enforced at the crack of a whip. If a lion is satiated by overeating, it sticks a paw down its throat to induce vomiting, especially when it anticipates running at full tilt in flight; scarcely ever will it eat a second meal before the first one is digested. (...)

Some contend the lion suffers continually from quartan fever, but this is patently absurd since nature produces no animal which lacks a balanced humoral constitution suited to its specific needs and designed to preserve its health under ordinary conditions. Sometimes when a lion takes sick, it preys on an ape and, after eating the ape’s flesh, is cured of its ailment. Occasionally it drinks a dog’s blood for the same purpose. The greasy fat of the lion has hotter quality than the fats of all other animals; for this reason every animal, even snakes, shies away from anyone who is smeared with lion grease. The vertebrae in a lion’s neck are intimately connected and the adjacent flesh is tough and rigid, giving the entire neck a tendinous character which prevents the lion from turning its head and looking backward. Its interior parts are like those of a dog, not expecting the fanglike teeth, though the lion’s are larger; however its external appearance more resembles a cat. When a lion traverses stony ground, it retracts its claws to protect them from damage, treating them as weapons to be spared for conflict.[263]

 

e. Brunetto Latini

 

“CLXXIIII DEL LION

 

LION est apelés selonc la langue as grizois, ki tant vaut dire comme rois en nostre parleure. Car lion est apelés rois des bestes, pour ce que la ou il crie toutes bestes s’enfuient comme se la mors les cachast; et la u il fait cercle de sa coue, nule beste n’ose passer par enki. 2. Et nanporquant lyon sont de. iii.manieres; car li .i. sont brief et ont les crins crespes et sont sans bataille, li autre sont lons et grans et ont crins simples et sont mervilleuse fierté. Et lor corage sont demoustré par le front et par sa coue, et sa force est en son pis, et sa fermeté est en son chief. 3. Et ja soit ce k’il est redoutés de tous animaus, neporquant il crient le blanc cok et la tumulte de roës, et feus li fet grant paour. Et d’autra part li escorpions li fet mal trop grant se il le fiert, nés le venin dou serpent l’ocist. 4. Car cil ki ne soufri pas que nule chose fust sans contraira volt bien ke li lions ki est orgilleus et fors sor toutes choses, et ke par sa grant fierté ensit proie tozjours, eust des choses ki l’enpechent contre sa cruauté, dont il n’a pooir k’il s’en deffende; et entre * ce est il si malades autresi con de fievre les .iii. jours de la sesmaine, ki mout amenuise son orguel. Et nanporquant nature li ensenge a mangier le siguë, ki le garist de sa maladie. (…)

7. Et sachiés ke lyon gisent envers, li malle avec femele, autresi come les cers et comme cameus et olifans et unicorn et tygres, et si engendrent .v. fiz a la premiere porture; mais la force k’il ont es ongles et es dens et en tout le cors empire molt la matrice sa mere, tant come il sont dedens. Et a lor naistre issent en tel maniere que la seconde fois li leus ou la mere reçoit la semence son malle n’a pooir que il engendrent que .iiii., et a la tierce fois trois, et a la quatre fois .ii., et a la quinte .i. De lors en avant est cil leus si gastes k’il ne conçoit jamés tote en lor naissance, li lionceaus sont si esbahi k’il en gisent en pasmison .iii. jors, autresi come s’il fussent sans vie; tant que lor peres vient au chief de .iii. jors, ki les escrie si fort de sa vois que li fiz s’esdrecent et ensivent lor nature. 9. L’autre maniere de lyon sont engendré d’une beste ki a non parde, et teus lyons sont sans crins et sans noblece et sont conté entre les autres vils bestes. (…)[264]

 

f. Jacob van Maerlant[265]

 

“Leo segt solinus jeeste

es coninc van iiij. voeten beeste

leo es hi oec ghenant

ende liebard es hi in dietsch becant

men vindet oric visiren

van liebarden iij. manieren

curte vintmen als ende als

ru gheard kersp inden als

mar die ne sijn no starc no snel

andre vintmen also wel

dat perdus winnete dat wreede dier

die ne sijn no wreet no fier

noch oec inden als oec gemaent

mar edele lione als men waent

sijn lanc ende smal ende slecht yard //

snel ende starc ende onueruard

sine weten ghene scalchede

no negheen bedrieghen mede

simpel es die sien van desen

ende also wilsi besien wesen

hare uoroft ende start doet

verstaen hoe hi es ghemoet

jn barste ende in uoete uoren

ligghen are crachte als wijt oren

so et si si alsi riden

hare ghenoete willen tallen tiden

die liewinne brinct eerst .v. jonghe

dan iiij. ten andren spronghe

dan iii. Dan .ii. dan .j.

dar na nemmermee negheen

twe spenen euet ende die clene

middel an haren buuc allene

augustinus die seget

alse die lewinne hare jonc leget

dat sj in .iij. draghen ne waken

dan comt die vader claghe maken

ende grongieren ende mesbaren

dan onwaecsoe te waren

ende dese slaep ghelijct der doet

dits van beesten wonder groet

solinus seit in sijn gedichte

men quetsene hine belcht niet lichte

mar maecmenne erre so es uerloren

al dat hem qomt te uoren

nochtan sparti dats heren doen

twi draghen si in den scilt .i. lioen

ende sine int herte niet draghen

vindsi were si laten em jaghen

mar den armen ende den verwonnen

dies dien sparen niet connen

vint dat lion oec sonder waen

enen man die was gheuaen

dien ne comti altoes niet an

no uerbitet oec den man

het ne dadem ongher alte groet

onder oec hi den man doet

dan twijf dats grote edelhede

ende ouder doeti urouwen mede

dan magheden onbesmet

alsi slaept sine oghe let

ne wert yloken nemmermee

gati in sande of in snee

hi dect met sinen starte dan

sijn spor om dattene die man

nie ne vinde also ghereet”

2. Illustraties

 

JACOB VAN MAERLANT. Der naturen bloeme. Manuscript KB, KA 16, Koninklijke Bibliotheek Nederland, 1350. [http://racer.kb.nl/pregvn/MIMI/MIMI_KA16/MIMI_KA16_059V_MIN_B1.JPG], folio 59vb°.

 

 

JACOB VAN MAERLANT. Der naturen bloeme. Manuscript KB, 76 E 4, Koninklijke Bibliotheek Nederland, 1450. [http://www.kb.nl/kb/manuscripts/thumbsa300/76E4_022R_MIN_B1M.JPG], folio 22rb1°.

 

 

Bijlage 2: De eenhoorn

 

1. De bronnen

 

a. Physiologus

 

“XXXVI. On the Unicorn

 

In Deuteronomy Moses said while blessing Joseph, “His beauty is that of the firstling bull, and his horns are the horns of the unicorn” [Deut. 33:17]. The monoceras, that is, the unicorn, has this nature: he is a small animal like the kid, is exceedingly shrewd, and has one horn in the middle of his head. The hunter cannot approach him because he is extremely strong. How then do they hunt the beast? Hunters place a chaste virgin before him. He bounds forth into her lap and she warms and nourishes the animal and takes him into the palace of kings.

 

The unicorn has one horn because the Savior said, “I and the Father are one” [John 10:30]. “For he has raised up a horn of salvation for us in the house of his servant David” [Lk. 1:69]. Coming down from heaven, he came into the womb of the Virgin Mary. “He was loved like the son of the unicorns” [cf. Ps. 22:21] as David said in the psalm.

 

[He is said to be shrewd since neither principalities, powers, thrones, nor dominations can comprehend him, nor can hell hold him. He is small because of the humility of his incarnation. He said, “Learn from me; for I am gentle and lowly in heart” [Matt. 11:29]. He is so shrewd that that most clever devil cannot comprehend him or find him out, but through the will of the Father alone he came down into the womb of the Virgin Mary for our salvation. “And the Word became flesh and dwelt among us” [Jon 1:14]. The unicorn is like the kid, as is our Savior according to the Apostle: “He was made in the likeness of sinful flesh and for sin he condemned sin in the flesh” [cf. Rom. 8:3]. This was spoken well of the unicorn.][266]

 

b. Aberdeens bestiarium

 

De monocero\

Est monoceros monstrum\ mugitu horrido, equino\ corpore elephantis pedibus, cau\da simillima cervo. Cornu\ media fronte eius protenditur\ splendore mirifico, ad mag\nitudinem pedum quatuor, ita\ acutum ut quicquid impe\trat [A: impetat] facile ictu eius foretur.\ Vivus non venit in homi\num potestatem, et interimi quidem potest, capi non potest.\

Of the monocerus
The monoceros is a monster with a horrible bellow, the body of a horse, the feet of an elephant and a tail very like that of a deer. A magnificent, marvellous horn projects from the middle of its forehead, four feet in length, so sharp that whatever it strikes is easily pierced with the blow. No living monoceros has ever come into man's hands, and while it can be killed, it cannot be captured
[267].”

 

c. Bartholomaeus Anglicus[268]

 

“Dat lxxxiiij. ca. vanden eenhoern

Rinoceron in griex dat is cornulo

nare in latijn ende eenhoern in duyt

sche dat selue is oeck monoceron ende is

alte wreden beest ende heeft enen hoern

voer in thoeft staen van vier voeten lang

ende is ouer starck ende scarp ende soe wat hi

daer mede raect dat gaet doer als ysi-

dorus seyt li. xij. want hi heeft dicwile

vechtinghe mitten elephant ende dien

quetst hi can hi daer toe comen ende hi

weet wel dat hi nergent crancste en is

dan inden buke ende daer om steect hi al-

toes naden buke des elephanten ende de

sen eenhoern en machmen qualiken van

ghen dan in deser manieren als die au

toers scriuen vanden naturen der dinghen

Men set hem een meysken voer dat een

reyn maecht is ende dan coemt die een-

hoern ende begeeft alle sijn wreetheyt ende

leyt sijn hoeft inder maechden scoet ende

wert onstlaep ende dan wert hi geuangen

ende wert doot geslagen mitten scotten der

iageren. hier toe heuet ysidorus geseyt li.

xij. Item gregorius seyt ouer iob Dat de-

se eenhoern alsoe fel is ende also onghe-

temt van naturen waert dat hi mit e-

niger subtilicheyt geuangen worde men

mochts niet leuende houden dat hi them

men soude willen mer hi sterft vluchs

Item plinius seyt van desen li. viij. ca.

xxi. p dat hi midzen op tvoerhoeft in-

den nazegaten te midswegen vander na-

sen enen hoern heeft ende is viant des e

lephants ende hi wettet ende scueret sinen

hoern theynden opten roetsen op dat hi

te bat rede sal wesen te vechten Item die

selve seyt li. xxij. ca. xxij. datter veel spe

cien sijn van desen dier / als rinoceron

monoceron ende egliceron ende monoceron

is een wrede wilde beest die den heynst

gelijc is inden lichaem ende den herte in

den hoefde ende den elephant inden voe

ten ende den beere inden start ende geeft een

sware stemme wt ende heeft enen swarten

hoern wt blickende midzen in tvoerhoeft

van tween cubitus lanck dese beest en

machmen leuende niet vanghen ende egli

ceron is een speci vanden eenhoern en-

de hiet in latijn capricornus van egle in

griex dat is capra in latijn ende gheyt in

duytsch ende van ceros in griex dat is

hoern in duytsch ende is een cleyn dier

dat den hueken gelijc is ende is alte wreet

ende draecht enen hoern voer in thoeft

Item plinius seyt aldaer dat in indien sijn

ossen mit enen hoern ende hebben witte

spockelen ende vaste ende dichte claeuwen

als die paerden ende daer sijn oeck ezels