| Dierenopvattingen en -voorstellingen in de stand van de kennis in de 13de eeuw. (Caroline Everaert) |
| home | lijst scripties | inhoud | vorige | volgende |
Bijlagen
Lijst met namen van autoriteiten[258]
Adelinus of Aldhelmus van Malmesbury (ca 640-709) was een Engelse dichter en werd in 705 de eerste bisschop van Sherborne. In zijn werk Liber monstrorum bespreekt hij de wonderbaarlijke volkeren. Daarnaast schreef hij verschillende Latijnse raadsels in versvorm waarin dieren, planten en stenen werden vermeld.
De Engelse augustijn Alexander Neckham (1157-1217) was geleerde in de filosofie en theologie. Hij schreef bijbelcommentaren, becommentarieerde de werken van Aristoteles en schreef De naturis rerum.
Ambrosius (ca. 1200-1280) werd beschouwd als een van de kerkvaders. Van 374 tot 397 was hij bisschop van Milaan. Zijn werk, Hexaëmeron, was gebaseerd op het gelijknamige werk van Basilius. Hierin bespreekt hij de zes scheppingsdagen.
Aristoteles (384-322 voor Christus) was een Griekse filosoof en natuurwetenschapper. Zijn logische werken, verzameld in het Organon, vormden de basis van het middeleeuwse onderwijs. Zijn natuurfilosofische werken, Liber Naturalis, werden pas in de 13de eeuw bekend in het Westen. Daaronder bevond zich het deel over de dieren, De animalibus.
De kerkvader Augustinus (354-430) was gedurende de hele Middeleeuwen een van de voornaamste autoriteiten. In 396 werd hij benoemd tot bisschop van Hippo, een ambt dat hij voor de rest van zijn leven bleef uitoefenen. Zijn voornaamste werk was De civitate dei (412-426).
Averroes of Ibn Roschd (1126-1198) was een Arabische filosoof. Hij was in de christelijke wereld vooral gekend voor zijn vertalingen en commentaren op de werken van Aristoteles.
De Arabische arts Avicenna of Ibn Sina (980-1037) raakte, net zoals Averroes, in het Westen bekend door zijn vertalingen van de werken van Aristoteles. Michaël Scotus vertaalde op zijn beurt Avicenna.
Basilius Magnus (ca. 330-379) was een Griekse kerkvader en bisschop van de provincie Caesarea. Hij schreef een werk over de zes scheppingsdagen, de Hexaëmeron.
Hieronymus (ca. 347- 419/420) was een kerkvader en filoloog. Hij maakte een vertaling van de Bijbel, de Vulgaat, die gedurende de Middeleeuwen als standaard werd beschouwd. Daarnaast schreef hij ondermeer bijbelcommentaren en heiligenlevens.
Isidorus van Sevilla (ca. 565-636) was aartsbisschop van Sevilla. Zijn encyclopedie, de Etymologiae, was een compilatie van de gehele kennis van zijn tijd. Alle gebieden van de wetenschap werden verkend. De etymologische verklaring van de woorden waren van groot belang in dit werk dat gedurende de Middeleeuwen een belangrijke bron van kennis bleef.
Jacobus van Vitry (ca. 1165-1240) was van 1216 tot 1228 bisschop van Akko (Palestina). In 1229 werd hij kardinaal van Tusculum en nog later werd hij legaat van Frankrijk en Duitsland. In zijn Historia Oriëntalis beschreef hij de geschiedenis, de geografie en de natuur van het Heilige Land.
Gaius Plinius Secundus Maior of Plinius de Oudere (23/24-79) was een Romeinse militair, magistraat en schrijver. Zijn werk Historia Naturalis met zijn talrijke natuurbeschrijvingen was een van de belangrijkste bronnen gedurende de Middeleeuwen.
Gaius Iulius Solinus (3de eeuw) baseerde zich voor zijn werk Collectanae rerum memorabilium op het hierboven genoemde werk Historia Naturalis. Hierin werden beschrijvingen verzameld die de auteur zogezegd waargenomen heeft op zijn wereldreis.
De dominicaan Thomas van Cantimpré (ca. 1201-1270) was een leerling van Albertus Magnus. Hij schreef een aantal heiligenlevens, het Liber apum (ofwel Het biënboec) en een encyclopedie Liber de natura rerum (1233-1248) dat de inspiratiebron zou zijn voor Jacob van Maerlants Der naturen bloeme.
Bijlage 1: De leeuw
1. De bronnen
a. Physiologus
“1. We begin of all by speaking of the Lion, the king of all the beasts
Jacob, blessing his son Judah, said, “Judah is a lion’s whelp” [Gen. 49:9]. Physiologus, who wrote about the nature of these words, said that the lion has three natures. His first nature is that when he walks following a scent in the mountains, and the odor of a hunter reaches him, he covers his tracks with his tail wherever he has walked so that the hunter may not follow them and find his den and capture him. Thus also, our Savior, the spiritual lion of the tribe of Judah, the root of David [cf. Rev. 5:5], having been sent down by his coeternal Father, his intelligible tracks (that is, his divine nature) from the unbelieving Jews: an angel with angels, an archangel with archangels, a throne with thrones, a power with powers, descending until he had descended into the womb of a virgin to save the human race which had perished. “And the word was made flesh and dwelt among us” [John 1:14]. And those who are on high not knowing him as he descended and ascended said this, “Who is this king of glory?” And the angels leading him down answered, “He is the lord of virtues, the king of glory” [cf. Ps. 24:10].
The second nature of the lion is that, although he has fallen asleep, his eyes keep watch for him, for they remain open. In the Song of Songs the betrothed bears witness, saying, “I sleep, but my heart is awake” [S. of S. 5:2]. And indeed, my Lord physically slept on the cross, but his divine nature always keeps watch in the right hand of the Father [cf. Matt. 26:64]. “He who guards Israel will neither slumber nor sleep” [Ps. 121:4].
The third nature of the lion is that, when the lioness has given birth to her whelp, she brings it forth dead. And she guards it for three days until its sire arrives on the third day and, breathing into its face on the third day, he awakens it. Thus did the almighty Father of all awaken from the dead on the third day the firstborn of every creature [cf. Col. 1:15]. Jacob, therefore, spoke well, “Judah is a lion’s whelp; who has awakened him?” [Gen. 49:9] [259].”
b. Aberdeens bestiarium
|
“De tribus principalibus naturis leonis.\ Phisici dicunt leonem\ tres principales naturas habere. Prima natura eius est, quod per\ cacumina montium amat ire. Et si contigerit ut queratur\ a venatoribus, venit ad eum odor venatorum, et cum cau\da sua tetigit posttergum vestigia sua. Tunc venato\res investigare eum nequeunt. Sic et salvator noster, scilicet\ spiritualis leo, de tribu Iuda, radix Iesse, filius David, cooperuit\ vestigia sue caritatis in celis, donec missus a patre descenderet\ in uterum virginis Marie, et salvaret genus humanum quod perierat.\
Et hoc ignorans diabolus scilicet humani generis inimicus, quasi pu\rum hominem ausus est temptare. Etiam hoc ignorantes qui sur\sum erant angeli, eo ascendente ad patrem, dicebant ad eos qui\ cum eo ascendebant: Quis est iste rex glorie?
Secunda natura eius est quod\ cum dormit, oculos apertos habere videtur. Sic et dominus noster cor\poraliter obdormiens in cruce, sepultus est, et deitas eius vigilibat, \ sic dicitur in canticis canticorum: Ego dormio, et cor meum vi\gilat. Et in psalmo: Ecce non dormitabit neque dormiet, qui\ custodit Israel.
Tertia natura eius est, cum leena parit catulos\ suos generat, eos mortuos, et custodit eos tribus diebus donec\ veniens pater eorum tertia die insufflat in faciem eorum et\ vivificat eos. Sic omnipotens pater dominum nostrum Iesum Christum, tertia die\ suscitavit a mortuis, dicente Iacob: Dormitabit tanquam\ leo, et sicut catulus leonis suscitabitur.
… Adversi coheunt. Nec hii tan\tum, sed et linces, et cameli, et elephanti, et rinocerontes,\ et tygrides, et leene. Fetu primo catulos quinque educant. De\ inde per singulos numerum decoquunt annis in sequentibus.\ Et postremo cum ad unum pervenerint, materna fecunditas\ reciditur, sterilescunt in eternum.
… Leontophones vocari accipimus modicas bestias.\ Que capte exuruntur ut earum cineres [A: cineris] aspergine carnes pol\lute iacteque carnes pita [A:per compita] concurrentium semitarum leones ne\cent, si quantulumcumque ex illis sumpserint. Propterea leones\ naturali eas primunt odio atque ubi facultas data est morsu\ quidem abstinent, sed dilaniatas exanimant pedum nisibus.\ |
Of
the three main characteristics of the lion.
Not knowing of his divine nature, the Devil, the enemy of mankind, dared to tempt him like an ordinary man. Even the angels on high did not know of his divinity and said to those who were with him when he ascended to his father: 'Who is this king of glory?'
The second characteristic of the lion is that when it sleeps, it seems to have its eyes open. Thus our Lord, falling asleep in death, physically, on the cross, was buried, yet his divine nature remained awake; as it says in the Song of Songs: 'I sleep but my heart waketh' (5:2); and in the psalm: 'Behold, he that keepeth Israel shall neither slumber nor sleep' (121: 4).
The third characteristic of the lion is that when a lioness gives birth to her cubs, she produces them dead and watches over them for three days, until their father comes on the third day and breathes into their faces and restores them to life. Thus the Almighty Father awakened our Lord Jesus Christ from the dead on the third day; as Jacob says: 'He will fall asleep as a lion, and as a lion's whelp he will be revived' (see Genesis, 49:9). ... Lions mate face to face; and not only lions, but lynxes, and camels, and elephants, and rhinoceroses, and tigers. [Lionesses, when] they first give birth, bear five cubs. In the years which follow, they reduce the number by one at a time. Afterwards, when they are down to one cub, the fertility of the mother is diminished; they become sterile for ever. ... We learn of small beasts called leontophones, lion-killers. When captured, they are burnt; meat contaminated by a sprinkling of their ashes and thrown down at crossroads kills lions, even if they eat only a small an amount. For this reason, lions pursue leontophones with an instinctive hatred and, when they have the opportunity, they refrain from biting them but kill them by rending them to pieces under their paws.[260]” |
c. Bartholomaeus Anglicus[261]
“Dat lix. ca. vander leeuwen
Leo grece dit is leeuwe in griex is
coninc in duytsch daer om dat hi coninck
ende prins is van allen beesten als ysidorus seyt
li. xij. Sommige vanden leeuwen sijn cort
ende mit cruusden manen ende dese –
en vechten niet ende sommighe sijn lang
ende mit slechten hanghenden manen
ende dese sijn fel haer voerhoeft ende
hoer start bewijst hoer moeden ende hoer
craft leyt inder borsten ende die vastich
eyt int hoeft. Ende als si gevanghen
sijn vanden iaghers so sien si in die aer
de op dat si te myn veruaert sullen we-
sen vanden iaghers die al om hem staen
ende si ontsien die crijschinghe vanden
raden des wagens mer si ontsien tuuer
meest ende si slapen mit openen oghen ende
als si wanderen so decken si hoer voet-
stappen datse die iager niet vinden en kan
ende als si geworpen hebben so slaept dat
welpen drie daghen ende dan lesten o
uermits briesschinge vanden vader wortet
gewect al beuende ende dit is een natuer
lic exempel biden mensch. want ist dat si
niet gequetst en werden so en connen si niet
toernich wesen ende in hen is oec grote ont
fermharticheyt want si en misdoen nye
mant die gaen leggen die geuanghen lu-
den die hen te moete comen laten si thuys
trecken ende si en eten gheen menschen ten waer dat si alte groten honger hadden
Hier toe heuet ysidorus geseyt li. xij. Item
plinius seyt li. viij. ca. xvij. Dat die leeu
wen in sijnre hoechke edelheyt is wan
neer dat hem sijn hals ende sijn scouderen
ouer al mitten manen bedect sijn ende die
leeuwen die de pardy winnen en heb-
ben die edelheyt niet Item die leeuwe be-
kent wel als die lewin mitten pardus ge
hilict heeft ende dan so bijt hijse ende slaet-
se mer mocht si erghent aen een water
comen dat si hoer wasschen mocht so en
wister die leeuwe niet af ende als si der ion
gen geneest so wert hoer die buke van-
den claeuwen der iongen geschoert en-
de dair om en baert si niet dicwijl plinius
seyt dat si eerst vijf ionghen brengt daer
na vier ende also alle iaer een pyn ende si
sijn int eerst ongeforineert ende cleyn ter
grootheyt van enen wesel int begin ende
hi seyt oec dat si ter sester maent nauwe
geboren mogen werden ende tot twe en maen
ten nauwe beroert en werden Item die
leeuwe pist als een hont die tbeen op
licht ende die orine stinct seer vuyl | ende als
hi eens sat is so mach hi drie dagen vas-
ten ende ist dat hi te veel ghegeten heeft
so werpt hi die spise in een fonteyn. Ende
als hem honghert so haelt hise mitten
claeuwen weder wt ende hi en werpt die spi
se niet wt dan als hi geiacht wert op
dat hi te bat vlyen mach of lopen Item
hi mach alte langhe leuen twelc bekent
wort bijder verteringe van sinen tanden
ende dan is sijnre ontheyt als hi qualiken
arbeyden mach so et hi wel menschen
ende dan pleghen si omtrent den steden te
wesen ende wachten tvolc dat te velde co
met ende alsmense vangt so werden si ge
hangen op dat si te meer veruaert sullen
wesen si gripen die mannen wel. Mer op
ten wiuen grimmen si slecht est en doen
hem niet dien ionghen kinderen misdoen si
selden ten waer dat si alte grote honger
hadden ende wanneer dit die leeuwen toer-
nich sijn so slaet hi die aerde eerst mit si
nen staert ende dair na verheft hen sijn moet
so smijt hi sinen rugge hardeliken mit
sinen start weder ende wt alle wonden die
hi maect mitten nagelen of mitten tan-
den dair loept scarpe ende wreet bloet wt
als ysidorus seyt Item als hi in groter vre-
sen is van sinen liue als hem die honden
also na comen dat hi qualiken ontgang-
een mach so openbaert hi sijn edelheit
want hi en wil niet sculen in heyughen
noch in hagen mer hi gaet sitten op een
schoen velt ende hi saet hen daer toe dit hi
hem weren wil also langhe als hi staen
kan ende comt toe springhen mit groten
spronghen ende schoert die honden ende als
hi gewont wort dat weet hi also nauwe
wie hem dat ghedaen heeft ende in sinen
aenganck pijnt hi hem vlichs den recht
sculdigen te gripen hoe veel datter sijn
ende als yemant na hem schiet ende hijs niet
en raect so werpt hi dien neder mer hy
en quetsten niet ende screyt of stort tranen wt si-
nen oghen ende als hi siecke is so mey
stert hi hem seluen mit apenbloet Itez[262]
hi ontsiet seer eens hanen kam ende sinen
sanck ende hi is een bequaem dier beken
nende ende minnende die hen goet doet alst
openbaert inden exempelen die plinius
daer seyt Hier toe henet plinius gheseyt
li. xij. ca. xvij. Vanden leeuwe seyt aristo
tiles li. ij. Ende alsoe doet avicenna dat die
leeuwe heeft enen hals of hi onberoer
lic waer ende stijf ende sijn binnenste sijn of si
van enen honde waren ende altoes roert
hi den rechteren voet eerst ende na den laf
teren als die kemel doet ende hi heeft lut
tel morchs inden benen ende sijn benen sijn
hart want waert datmen daer harde op
sloeghe het sonde schinen of daer vier
wt spronghe Item li xvi. seyt hi dit die
leeuwe veel spieren in sinen voeten heeft
ende daer om wint hi blinde kinder als dye
hont of die wolf ende hi heeft gesaechde
tanden ende daer om wint hi zonen dye on
volcomen sijn als die selue seyt ende so
linus mede die welke seyt soe wanneer
datmen enen ionghen hont slaet ende hy
ianct so is die leeuwe veruaert wes kinder
blint werden gheboren Item hi bercht
hem in hogen bergen ende daer siet hi si-
nen roef ende als hi den roef siet so reert
hi also lude van welker stemmen die ander
dyeren veruaert sijn ende bliuen vluchs
staen ende so coemt hi dair bi ende maect om
me die dyeren een cirkel daer die dieren
niet ouer en dorren gaen ende bliuen staen
of si doot waren recht of si verwijst wa
ren te steruen ende verdeyden sijns daer oft
haer coninc wear Item als hi ouer scar
pe steenroetsen of sireuellen gangen sal
so trect hi sijn claeuwen in ende huutse want
die claeuwen oerbaert hi voer sijn swaert
ende daer om trect hijse binnen sinen vley
sche op dat si niet gequetst en sullen wer
den ende hi scaemt hem den roef alleen te-
nen die hi geuanghen heeft ende dair om
laet hi den anderen beesten wat die hen
volgen van sijnre gracien die hi geroeft
had als die selue seyt Item hi is alsoe
heet van naturen dat hi coertsen crijcht
die den quarteyn bouen gaen ende dese
suuct heeft hen die nature ghegheuen op
dit hem sijn wredicheyt benomen sal wer
den Item sijn vleysch wantet alte sonder
linge hete is so ist quaet gheten als dy
ascrodies seyt ende plinius mede li. xxviij.
ende is oec goet in medecinen tot veel din
gen was smeer den serpenten contrari
is ende so wie daer mede besmeert is die
en darf niet zorgen voer enighe steecten
van venijnden wormen Item sijn vet gemengt mit roesolien beschermt die huut
vanden aensicht van laster ende van quaden
placken ende behout die witheyt ende ghe-
neest verbarntheyt | ende sijn gal mit wa-
ter ghemengt gheneest swellinghe der
oghen ende maectse claer ende is oeck goet
teghen die vallende suucten Item sijn
hert in spisen genomen den quar
teyn. Hier toe heuet plinius gheseyt li.
xxviij. ca. viiij. Item wanneer datmen den
leeuwe iaecht so maectmen enen dub-
belden cule den enen vluchs aen den an
deren ende inden anderen cule dair wort
een starke houten kist geset die lichteli
ken toeualt als si geraect wert \ ende men
set een scaep inden eersten cule ende dair
springt hi in naden scape ende so valter
vluchs een bort bouen op dat seer swaer
is also dat hi bouen niet weder wt en mach
ende als hi dan siet dat hi verscalct is soe
vliet hi voert inden anderen kule die daer
aen staet mitter houtenre kisten die soe
beheyndeliken ghemaect is mit eenre
vallen dat die kist vast toe sluyt als dair
yet coemt ende daer blijft hi in geuangen
ende dan comen die iaghers toe ende nemen
minen lieuen here mitter kisten ende voe
renen wech ende houdenen alsoe langhe
daer rhent hi getemdt wert ende dit roert
iheronimus ouer ezeetchiel xix. ca. al-
daer hi seyt \ si seynden hen in een keuye
of in een kist
Dat lx. ca. vander leeuwinnen
Leena dat is twijf vanden leeuwen
ende is een beest die seer gheyl is al
toes soude si wel hyliken ende daer om is
si wreeder dan die leeuwe ende sonderlin
ge als si iongen heeft want si avontuert
hoer lijf om haer kinder want si en ont
siet dat scut der iaghers niet op die tijt
. Item si baert veel ionghen ter eerster
dracht ende meer dan na ende daer om wert
haer moeder inden liue gequetst vanden
nagelen der iongen ende also draecht si al
le iaer myn als aristotiles ende plinius seggen
ende dese gelikenis seyt ysidorus li. Xij. Item
die dyeren mitten scarpen naghelen en
mogen niet dicwijl baren want si verder
uen die moeder daer si in leggen als si
hem inden liue bestaen te rueren Item
daer is een cleyn beestken dat alte seer ont
sien wert vanden leeuwe ende vander leeu-
winnen twelc opraleo hiet want het dra
get eenre hande venijn dat den leeuwe
ende den leeuwinne doot ende wanneer dat
beestken geuangen wert so barment ende
bestroyter vleysch mede mitter asschen
ende dat vleysch leytmen inden weghen
daer die leeuwen pleghen te wanderen
ende als si dat vleysch eten so steruen si als
ysidorus seyt li. xij. Item als auicenna
seyt li. vij. ca. i. so is die leeuwen een vra
tich dier inder spisen want hi et ende slijnt
sijn spise sonder kauwen ende daer om spu-
wet hi dicwijl wt dat hi ghegeten heeft
ende dat hi wt gheworpen heeft dat et hi
weder also dat hi swaer wert vander spi-
sen ende daer na vast hi twe daghen ende
twe nachten ende hi en doet sijn gevoech
niet dan tot tween daghen eens ende dat
is droghe sonder nat ende stinct seer vuyl
ende also doet sijn orine oec ende wanner dit
sijn buke op gesneden wert so coemter
een quade lucht wt ende hi heeft enen stinc
kenden adem die venijnt is ende sijn be-
ten sijn venijnt sonderlinge als hi raest
hi wort rasende als die hont doet als a
ristotiles ende auicenna segghen ende hi is
seer fel als hi toernich is ende hi pleecht
hem seluen mitten staert op sinen rug-
ge te slaen ende grimt leliken mit sinen tan
den sonderlinghe als hi honger heeft
ende hi pleecht in gaten ende in holen te scu-
len ende gripen die dyeren die verbi hem
liden ende springt hem op tlijf ende scoertse
ende breect hem vleysch been ende huut ende
etse ende siet hi yemant comen die hem
den roef nemen wil so grijpt hi sinen roef
vast mit sinen claeuwen in sinen armen
ende grimt ende siet ansteliken den ande
ren aen ende smijt die aerde starkelijck
mit sinen start ende ist dat yemant bi hem
coemt dien vaert hi opt lijf ende scoertse
ende dan loept hi weder tot sinen roef
Item als hi eerst enich dier gevanghen
Heeft so drinct hi dit bloet eerst van dien
Dier ende lecket ende na deylt hi die le
Den ende breectse van een ende slijndet
vleysch”
d. Albertus Magnus
“58. LEO (Lion) is represented by three species; one is short, with much hair on its neck and is relatively weak; another is slender, as if spawned by a leopard, and is timid in character; the third is long and displays enormous strength. |107| The lion is a lordly animal which delights in mighty and generous deeds, whence it is called “king of the beasts.” because it is disposed to share its prey with other animals, it disdains to provide for the morrow; after eating its fill, it is reluctant to return to leftovers of its feast but allows them to be taken by any animal, especially by man whom it seldom attacks and kills unless prompted by great hunger when no other food is available. With its formidable strength the lion claws and dismembers those that oppose and challenge its superiority; and beg for mercy. While a lion rarely shows fear, it has a unique hatred for the scorpion and invariably takes flight when it encounters one. According to some reports it is also afraid of a white rooster.
When a lion is tamed, the training is enforced at the crack of a whip. If a lion is satiated by overeating, it sticks a paw down its throat to induce vomiting, especially when it anticipates running at full tilt in flight; scarcely ever will it eat a second meal before the first one is digested. (...)
Some contend the lion suffers continually from quartan fever, but this is patently absurd since nature produces no animal which lacks a balanced humoral constitution suited to its specific needs and designed to preserve its health under ordinary conditions. Sometimes when a lion takes sick, it preys on an ape and, after eating the ape’s flesh, is cured of its ailment. Occasionally it drinks a dog’s blood for the same purpose. The greasy fat of the lion has hotter quality than the fats of all other animals; for this reason every animal, even snakes, shies away from anyone who is smeared with lion grease. The vertebrae in a lion’s neck are intimately connected and the adjacent flesh is tough and rigid, giving the entire neck a tendinous character which prevents the lion from turning its head and looking backward. Its interior parts are like those of a dog, not expecting the fanglike teeth, though the lion’s are larger; however its external appearance more resembles a cat. When a lion traverses stony ground, it retracts its claws to protect them from damage, treating them as weapons to be spared for conflict.[263]”
e. Brunetto Latini
“CLXXIIII DEL LION
LION est apelés selonc la langue as grizois, ki tant vaut dire comme rois en nostre parleure. Car lion est apelés rois des bestes, pour ce que la ou il crie toutes bestes s’enfuient comme se la mors les cachast; et la u il fait cercle de sa coue, nule beste n’ose passer par enki. 2. Et nanporquant lyon sont de. iii.manieres; car li .i. sont brief et ont les crins crespes et sont sans bataille, li autre sont lons et grans et ont crins simples et sont mervilleuse fierté. Et lor corage sont demoustré par le front et par sa coue, et sa force est en son pis, et sa fermeté est en son chief. 3. Et ja soit ce k’il est redoutés de tous animaus, neporquant il crient le blanc cok et la tumulte de roës, et feus li fet grant paour. Et d’autra part li escorpions li fet mal trop grant se il le fiert, nés le venin dou serpent l’ocist. 4. Car cil ki ne soufri pas que nule chose fust sans contraira volt bien ke li lions ki est orgilleus et fors sor toutes choses, et ke par sa grant fierté ensit proie tozjours, eust des choses ki l’enpechent contre sa cruauté, dont il n’a pooir k’il s’en deffende; et entre * ce est il si malades autresi con de fievre les .iii. jours de la sesmaine, ki mout amenuise son orguel. Et nanporquant nature li ensenge a mangier le siguë, ki le garist de sa maladie. (…)
7. Et sachiés ke lyon gisent envers, li malle avec femele, autresi come les cers et comme cameus et olifans et unicorn et tygres, et si engendrent .v. fiz a la premiere porture; mais la force k’il ont es ongles et es dens et en tout le cors empire molt la matrice sa mere, tant come il sont dedens. Et a lor naistre issent en tel maniere que la seconde fois li leus ou la mere reçoit la semence son malle n’a pooir que il engendrent que .iiii., et a la tierce fois trois, et a la quatre fois .ii., et a la quinte .i. De lors en avant est cil leus si gastes k’il ne conçoit jamés tote en lor naissance, li lionceaus sont si esbahi k’il en gisent en pasmison .iii. jors, autresi come s’il fussent sans vie; tant que lor peres vient au chief de .iii. jors, ki les escrie si fort de sa vois que li fiz s’esdrecent et ensivent lor nature. 9. L’autre maniere de lyon sont engendré d’une beste ki a non parde, et teus lyons sont sans crins et sans noblece et sont conté entre les autres vils bestes. (…)[264]”
f. Jacob van Maerlant[265]
“Leo segt solinus jeeste
es coninc van iiij. voeten beeste
leo es hi oec ghenant
ende liebard es hi in dietsch becant
men vindet oric visiren
van liebarden iij. manieren
curte vintmen als ende als
ru gheard kersp inden als
mar die ne sijn no starc no snel
andre vintmen also wel
dat perdus winnete dat wreede dier
die ne sijn no wreet no fier
noch oec inden als oec gemaent
mar edele lione als men waent
sijn lanc ende smal ende slecht yard //
snel ende starc ende onueruard
sine weten ghene scalchede
no negheen bedrieghen mede
simpel es die sien van desen
ende also wilsi besien wesen
hare uoroft ende start doet
verstaen hoe hi es ghemoet
jn barste ende in uoete uoren
ligghen are crachte als wijt oren
so et si si alsi riden
hare ghenoete willen tallen tiden
die liewinne brinct eerst .v. jonghe
dan iiij. ten andren spronghe
dan iii. Dan .ii. dan .j.
dar na nemmermee negheen
twe spenen euet ende die clene
middel an haren buuc allene
augustinus die seget
alse die lewinne hare jonc leget
dat sj in .iij. draghen ne waken
dan comt die vader claghe maken
ende grongieren ende mesbaren
dan onwaecsoe te waren
ende dese slaep ghelijct der doet
dits van beesten wonder groet
solinus seit in sijn gedichte
men quetsene hine belcht niet lichte
mar maecmenne erre so es uerloren
al dat hem qomt te uoren
nochtan sparti dats heren doen
twi draghen si in den scilt .i. lioen
ende sine int herte niet draghen
vindsi were si laten em jaghen
mar den armen ende den verwonnen
dies dien sparen niet connen
vint dat lion oec sonder waen
enen man die was gheuaen
dien ne comti altoes niet an
no uerbitet oec den man
het ne dadem ongher alte groet
onder oec hi den man doet
dan twijf dats grote edelhede
ende ouder doeti urouwen mede
dan magheden onbesmet
alsi slaept sine oghe let
ne wert yloken nemmermee
gati in sande of in snee
hi dect met sinen starte dan
sijn spor om dattene die man
nie ne vinde also ghereet”
2. Illustraties

JACOB VAN MAERLANT. Der naturen bloeme. Manuscript KB, KA 16, Koninklijke Bibliotheek Nederland, 1350. [http://racer.kb.nl/pregvn/MIMI/MIMI_KA16/MIMI_KA16_059V_MIN_B1.JPG], folio 59vb°.

JACOB VAN MAERLANT. Der naturen bloeme. Manuscript KB, 76 E 4, Koninklijke Bibliotheek Nederland, 1450. [http://www.kb.nl/kb/manuscripts/thumbsa300/76E4_022R_MIN_B1M.JPG], folio 22rb1°.
Bijlage 2: De eenhoorn
1. De bronnen
a. Physiologus
“XXXVI. On the Unicorn
In Deuteronomy Moses said while blessing Joseph, “His beauty is that of the firstling bull, and his horns are the horns of the unicorn” [Deut. 33:17]. The monoceras, that is, the unicorn, has this nature: he is a small animal like the kid, is exceedingly shrewd, and has one horn in the middle of his head. The hunter cannot approach him because he is extremely strong. How then do they hunt the beast? Hunters place a chaste virgin before him. He bounds forth into her lap and she warms and nourishes the animal and takes him into the palace of kings.
The unicorn has one horn because the Savior said, “I and the Father are one” [John 10:30]. “For he has raised up a horn of salvation for us in the house of his servant David” [Lk. 1:69]. Coming down from heaven, he came into the womb of the Virgin Mary. “He was loved like the son of the unicorns” [cf. Ps. 22:21] as David said in the psalm.
[He is said to be shrewd since neither principalities, powers, thrones, nor dominations can comprehend him, nor can hell hold him. He is small because of the humility of his incarnation. He said, “Learn from me; for I am gentle and lowly in heart” [Matt. 11:29]. He is so shrewd that that most clever devil cannot comprehend him or find him out, but through the will of the Father alone he came down into the womb of the Virgin Mary for our salvation. “And the Word became flesh and dwelt among us” [Jon 1:14]. The unicorn is like the kid, as is our Savior according to the Apostle: “He was made in the likeness of sinful flesh and for sin he condemned sin in the flesh” [cf. Rom. 8:3]. This was spoken well of the unicorn.][266]”
b. Aberdeens bestiarium
|
“De monocero\ Est monoceros monstrum\ mugitu horrido, equino\ corpore elephantis pedibus, cau\da simillima cervo. Cornu\ media fronte eius protenditur\ splendore mirifico, ad mag\nitudinem pedum quatuor, ita\ acutum ut quicquid impe\trat [A: impetat] facile ictu eius foretur.\ Vivus non venit in homi\num potestatem, et interimi quidem potest, capi non potest.\” |
“Of the monocerus
|
c. Bartholomaeus Anglicus[268]
“Dat lxxxiiij. ca. vanden eenhoern
Rinoceron in griex dat is cornulo
nare in latijn ende eenhoern in duyt
sche dat selue is oeck monoceron ende is
alte wreden beest ende heeft enen hoern
voer in thoeft staen van vier voeten lang
ende is ouer starck ende scarp ende soe wat hi
daer mede raect dat gaet doer als ysi-
dorus seyt li. xij. want hi heeft dicwile
vechtinghe mitten elephant ende dien
quetst hi can hi daer toe comen ende hi
weet wel dat hi nergent crancste en is
dan inden buke ende daer om steect hi al-
toes naden buke des elephanten ende de
sen eenhoern en machmen qualiken van
ghen dan in deser manieren als die au
toers scriuen vanden naturen der dinghen
Men set hem een meysken voer dat een
reyn maecht is ende dan coemt die een-
hoern ende begeeft alle sijn wreetheyt ende
leyt sijn hoeft inder maechden scoet ende
wert onstlaep ende dan wert hi geuangen
ende wert doot geslagen mitten scotten der
iageren. hier toe heuet ysidorus geseyt li.
xij. Item gregorius seyt ouer iob Dat de-
se eenhoern alsoe fel is ende also onghe-
temt van naturen waert dat hi mit e-
niger subtilicheyt geuangen worde men
mochts niet leuende houden dat hi them
men soude willen mer hi sterft vluchs
Item plinius seyt van desen li. viij. ca.
xxi. p dat hi midzen op tvoerhoeft in-
den nazegaten te midswegen vander na-
sen enen hoern heeft ende is viant des e
lephants ende hi wettet ende scueret sinen
hoern theynden opten roetsen op dat hi
te bat rede sal wesen te vechten Item die
selve seyt li. xxij. ca. xxij. datter veel spe
cien sijn van desen dier / als rinoceron
monoceron ende egliceron ende monoceron
is een wrede wilde beest die den heynst
gelijc is inden lichaem ende den herte in
den hoefde ende den elephant inden voe
ten ende den beere inden start ende geeft een
sware stemme wt ende heeft enen swarten
hoern wt blickende midzen in tvoerhoeft
van tween cubitus lanck dese beest en
machmen leuende niet vanghen ende egli
ceron is een speci vanden eenhoern en-
de hiet in latijn capricornus van egle in
griex dat is capra in latijn ende gheyt in
duytsch ende van ceros in griex dat is
hoern in duytsch ende is een cleyn dier
dat den hueken gelijc is ende is alte wreet
ende draecht enen hoern voer in thoeft
Item plinius seyt aldaer dat in indien sijn
ossen mit enen hoern ende hebben witte
spockelen ende vaste ende dichte claeuwen
als die paerden ende daer sijn oeck ezels