Deel II. Bormsfonds vzw (1927-1990)

HOOFDSTUK 3. De beginperiode (1927-1928)

De leden van het Steunfonds der Familie Borms hadden gedurende zeven jaar getracht August Borms, hun bondgenoot bij de Groeningerwacht en voorman van de Vlaamse Beweging, ten volle te ondersteunen. Door de moeilijke financiële situatie en het beperkte, lokale werkingsgebied was voor het Merksemse bestuur echter de tijd gekomen om een sprong voorwaarts te maken, te denken in een breder perspectief, en te dromen van de inzameling van een grootkapitaal in een organisatie die een begrip moest worden binnen de Vlaamsvoelende familie. Dankzij de rente op dit kapitaal en de samenwerking van de verscheidene verenigingen, met ondermeer Studiefonds en het Martelaarsfonds, binnen de nieuwe overkoepelende Bormsfonds vzw hoopte het oud-bestuur dat het gezin Borms nooit nog geldperikelen moest kennen.

Stichting

Op 8 februari 1926, de zevende verjaardag van de arrestatie van Borms, richtte de Merksemse Frontafdeling een herdenkingsavond voor Jan Hainaut in.[288] Op deze zitting voerde de voorzitter van Het Vlaamsche Front, Herman Van Puymbrouck het woord en vroeg aan de aanwezigen of het niet aangewezen was de bestaande werkingen te verenigen. “Konden ze dan niet kapitalen bijeenbrengen, waarvan de rente zou dienen om de weduwen en wezen van gevallen strijders en grote Vlamingen toe te laten in hun levensonderhoud te voorzien?” De speech had de leden van het Steunfonds overtuigd maar het was nog een jaar wachten, tot in februari 1927, toen voorzitter Roosens het eerste plan voorlegde voor de stichting van de Bormsfonds vzw. Het driemanschap Roosens-Van Damme-Vercalsteren zag het groots. Nadat met een ruim opgezette propaganda voldoende kapitaal was ingezameld door het Steunfonds, wilde het bestuur daarna de voornaamste solidariteitsorganisaties (Steunfonds, Komiteit der Kinderen Borms, Studiefonds voor de kinderen van getroffen Vlamingen, Martelaarsfonds en Van Extergemfonds) verenigen onder één moedervereniging die kon instaan voor het onderhoud van August Borms en zijn gezin. [289] Onder die nieuwe Bormsfonds vzw hoopte het Steunfonds daarna nog meer geld in te zamelen en meer leden aan te trekken met een beter uitgebouwde beleidsstructuur.

Aan Maria Gillis van het Martelaarsfonds en Lodewijk Scharpé van het Studiefonds alsook aan de welbekende Vlaamsgezinde figuren als Leo Augusteyns, Herman De Vleeschauwer, Arthur Van Lierde, Hubert Melis, Thomas De Backer, Edmond Van Dieren en professor Frans Daels, stuurde het Steunfonds een eerste brief betreffende de structuur van de nieuwe vereniging.[290] Alle partijen reageerden gunstig, al hadden Scharpé en Gillis wel de nodige bedenkingen over het belang van zo’n koepelorganisatie.[291] Ook toen hem een plaatsje werd toegezegd in de beheerraad van het Bormsfonds bleef Scharpé erbij dat met verscheidene kleine groeperingen en lokale inzamelingen men meer bekendheid genoot, wat de Vlaamse propaganda alleen maar ten goede kwam.[292] Ook kon hij zich niet vinden in het plan om een lijfrente uit te keren aan Borms. Mocht dit toch nodig blijken, dan was volgens hem, de meest geschikte tijd voor een algemene geldinzameling na diens invrijheidstelling. Toen Borms dit negatieve nieuws vernam, besloot hij een brief te schrijven naar Scharpé en Gillis om in de mate van het mogelijke een samenwerking toch niet uit te sluiten.[293] Aan Rousseeu liet Borms weten dat hij zich niet kon vinden in de huidige situatie. Al was hij nog steeds tevreden met de gestuurde voedselpakketten van het Martelaarsfonds, toch betreurde hij dat die organisatie niet tot een samenwerking kon komen met de Bormsfonds vzw.[294] “Met die fondsen is het weer een droevige geschiedenis… Die ongelukkige tweedracht steeds! Nu zal het weer een strijd worden, waarbij men aan weerskanten van zijn pluimen zal laten tot groot jolijt van onze vijanden.”[295]

Verdere onderhandelingen bleven zonder resultaat en daarom besloot het Steunfonds op 2 oktober 1927 dan toch een eerste vergadering bijeen te roepen en te besluiten tot oprichting van het Bormsfonds, als een vereniging zonder winstoogmerk, en de aanvaarding van zijn standregels.[296] Op 9 november 1927 verschenen de statuten van de Bormsfonds vzw in het Belgisch Staatsblad.[297] Het doel van de vereniging was een kapitaal in te zamelen en te beleggen in fondsen waarvan de opbrengst diende voor een lijfrente aan Borms, en indien nodig na diens dood ook voor het ondersteunen van zijn vrouw en kinderen. In de tweede plaats wilde de Bormsfonds vzw op maatschappelijk vlak de culturele en economische belangen van het Vlaamse volk dienen. Dit wil zeggen dat de organisatie de Vlaamse universiteitsstudenten en kunstenaars steunde, de uitwisseling van Vlaamse en Nederlandse leerkrachten en studenten zou bevorderen, en toelagen kon verlenen voor het uitgeven van wetenschappelijke werken, voordrachten en kunstuitvoeringen. Deze Vlaamse en Nederlandse intellectuele uitwisseling paste binnen het kader om aan het fonds een Groot-Nederlands karakter te geven. Tenslotte diende de vereniging zich volgens de statuten steeds te onthouden van iedere politieke actie.[298] Voordat de organisatie structureel volledig geregeld was, verscheen op 27 november 1927 in De Schelde reeds een eerste artikel ‘Allen voor één’ van de hand van Herman Van Puymbrouck, waarin hij opriep geld te storten voor het Bormsfonds.[299] Van Puymbrouck vergeleek Borms met een invalide van de eerste wereldoorlog te Kinston die geen ondersteuning kreeg van de Engelse gemeenschap. Borms was ook een zwaar gekwetste, de grote invalide van de oorlog die alles voor het Vlaamse volk gegeven had. Nu was de tijd gekomen dat de Vlamingen zich verantwoordelijk moesten stellen voor Borms en zijn gezin.

Beheerraad en de leden

Op de eerste vergadering van 2 oktober 1927 in het lokaal Malpertuus, tegenover de Antwerpse opera, bespraken de leden van het oude Steunfonds en enkele genodigden de nieuwe statuten en de aanstelling van de beheerraad.

Louis Roosens werd net als bij het steunfonds opnieuw tot voorzitter gekozen. In 1926 had hij zijn termijn verlengd als katholiek raadslid binnen de Merksemse gemeenteraad onder het burgemeesterschap van apotheker Jozef Frans Nolf. Toen in 1929 schepen B. Timmermans overleed, duidde de raad Roosens aan als diens opvolger.[300] Andere oud-bekenden van het nieuwe fonds waren eerste schatbewaarder Lode Van Damme, zijn medestander August Willekens en secretaris Jozef Vercalsteren. Als jonge knaap vinden we Vercalsteren reeds terug bij de Padvinders-Vlaanderen waar hij zijn Vlaams idealisme kon waarmaken.[301] Toen hij huwde met Martha Traesschaert vond hij een bondgenoot in zijn schoonbroer Hugo Van den Broeck, tevens een goede vriend van Borms en echtgenoot van Angelique Traesschaert. Voor de oorlog was Vercalsteren nog secretaris geweest bij de Merksemse Groeningerwacht aan de zijde van August Borms en na de wapenstilstand ging hij, in navolging van Lode Van Damme, diezelfde functie bekleden binnen de Merksemse Frontpartij. Tot slot waren zowel Vercalsteren als Van Damme betrokken bij de oprichting van het Reimond Tollenaere-stichting[302] en het Vlaams Nationaal Zangverbond (V.N.Z)[303] waar ze samen de financiën behartigden. In de statuten was vooraf overeengekomen dat de voorzitter, eerste schatbewaarder en secretaris het driekoppig dagelijks bestuur uitmaakten en de lopende zaken gingen verzorgen.

Verder werden Mevrouw Kries (Oude God), Arthur Van Lierde (Sint-Niklaas), Leo Augusteyns (Antwerpen) en Benoit Ceuppens (Merksem) opgenomen in de beheerraad. Omdat Van Lierde beroepsmatig wisselagent was, benoemde het Bormsfonds hem tot financieel raadgever.[304] De meest gekende was Augusteyns, de geboren Antwerpenaar die lange tijd lid was geweest van de Liberale Volkspartij, maar na de oorlog uit de partij was verbannen wegens beperkte activistische activiteiten. Zo kwam hij bij Het Vlaamsche Front terecht -waar hij later voorzitter werd- en was een van de stichters van een uitgeverij in Kapellen, die verscheidene nationalistische brochures en het weekblad De Noorderklok uitgaf.[305] Andere opvallende figuur was Benoit Ceuppens die samen met Vercalsteren in 1926 het Steunfonds vervoegde en gedurende meer dan vijfendertig jaar deel zou uitmaken van de beheerraad van de vzw. In 1921 was hij nog één van de stichters van de Merksemse frontpartij en had toen het Café Leopold II op de Merksemse Bredabaan laten omdopen tot Vlaams Huis.[306]

Drie maanden na de stichtingsvergadering werd de eerste echte bijeenkomst op 29 januari 1928 georganiseerd waarop alle leden uitgenodigd waren. Op die vergadering poogde het bestuur van het Bormsfonds opnieuw het lidmaatschap aan te bieden aan Mevrouw Gillis en Professor Scharpé, omdat deze twee personen steeds verdienstelijk werk geleverd hadden op het gebied van de Vlaamse zaak, zo vond men. Ook de leden van het oud-Steunfonds mochten toetreden tot de vzw, zoals ze eerder in onderling overleg op de laatste vergadering van het Steunfonds waren overeengekomen.[307] Felix Seghers, Jozef Van Oers, Victor de Jong en Martin Sutherland, allen leden van het oudere Merksemse Steunfonds, zegden hun medewerking toe.[308] Ook Mevr. De Vroe-Puype, Adiel Debeuckelaere, Karel- Leopold Van Opdenbosch, Hubert Melis en Frontparlementariërs Staf De Clercq en Thomas De Backer stelden zich schriftelijk kandidaat voor de beheerraad.[309]

Vanaf dan ging het snel. In een eerste fase waren de meest opvallende leden Frans Daels (Gent), letterkundige Eugène De Bock (Antwerpen), componist Emiel Hullebroeck (Brussel), Emile Butaye (Watou), Edgar Muylle (Deurne), Hilaire Allaeys (Antwerpen) en tenslotte bekend toneelspeler Juliaan Platteau (Antwerpen). Alle leden waren sterk Vlaamsvoelend en hadden vaak een rol van betekenis gespeeld in het activisme aan de zijde van Borms. Zo waren Emile Butaye en Hilaire Allaeys samen met Borms nog actief geweest bij Pro Westlandia van Cyriel Rousseeu, en zat Juliaan Platteau ook in de Groeningerwacht Naast deze intellectuelen en belangrijke leiders binnen de Vlaamse Beweging had Hubert Melis aangedrongen om de gewone mens zeker niet uit te sluiten. Jan en Renaat Meyer (Merksem), handelaars J. Verhavert (Merksem) en J. Willekens (Merksem), en fronterschepen Pieter Roes, collega van voorzitter Roosens in de Merksemse gemeenteraad, waren maar enkele van de talrijke mindere bekende namen in het fonds die zich wilden inzetten voor het gezin Borms.[310] Eind 1927 verzond het Bormsfonds aan een 135-tal personen een voorstel tot lidmaatschap, met een minimumbijdrage van 100 BEF. Slechts een 17-tal toetredingen mochten ze boeken.[311] Tevens werd er door bemiddeling van de heer K. Weckers uit Boom getracht contact te leggen met de uitgeweken Vlamingen die in Amerika verbleven, echter zonder resultaat.

In juni 1928 volgde er een grote uitbreiding van het ledenaantal met 29, waaronder een groot aantal Merksemnaren en inwoners van Sint-Niklaas.[312] Niet toevallig de gemeenten die Borms nauw aan het hart lagen en waar hij lange tijd had gewoond. Verder de bejaarde Pol de Mont die doorheen de jaren als volks- en letterkundige, kunstcriticus, en redenaar was uitgegroeid tot een van de leidersfiguren binnen de Vlaamse Beweging.[313] Ook Borms’ rechterhand Cyriel Rousseeu en de Fronters Piet Finné, Jozef de Belie en Herman van Puymbrouck traden toe als leden van het Bormsfonds. Tenslotte de secretaris van Het Vlaamsche Front Karel Fossey die wegens activisme in de gevangenis van Leuven opgesloten had gezeten en aldaar redactiesecretaris was geweest van Borms’ gevangeniskrantje.[314] Opvallend gegeven was zijn huwelijk met Anna Mortelmans, die we kennen als de ziel van het Martelaarsfonds, naast Mevrouw Gillis.[315]