Inleiding

In deze studie wordt het leven van een kunstenaar, die vaak vergeten wordt in de boeken van de Belgische schilderkunst, uitgediept.  Dit werk wil Alfred Bastien in de belangstelling plaatsen, een markante persoon, die in het late negentiende-eeuwse België zijn spoor naliet in tal van verenigingen, kunstvormen en sociale netwerken. 

Alfred Bastien beoefende vele genres, zoals de panorama-, de portret- en de landschapsschilderkunst.   Hij had een uitgesproken politieke en artistieke visie, was lid van tal van kunstenaarsverenigingen en heeft de hele wereld afgereisd.  Maar wat vooral opvallend is in zijn levensloop, is hoe zowel de Eerste, als de Tweede Wereldoorlog zijn leven en werk hebben bepaald.  Alles aan hem werd getekend door deze twee schokkende gebeurtenissen.  Dit werk brengt een biografie van de schilder uit Elsene, maar zal daarnaast vooral ingaan op de manier waarop de oorlog Bastiens leven een volledig andere wending gaf. 

De honderden oorlogstaferelen, die hij schilderde over het eerste grote wereldconflict, worden vaak niet belangrijk geacht, maar eigenlijk zijn ze de voornaamste werken uit zijn hele schilderscarrière.  Ze getuigen van de allesomvattende gruwel van dit conflict.  rdenhij schilderdeBastien stond daar, met een geweer in de hand, om hartverscheurende scènes aan het front vast te leggen.  Deze verhandeling wil een totaalpakket brengen, door alle aspecten van Bastiens leven even aan te halen.  Maar er zal daarbij steeds afgevraagd worden in hoeverre zijn oorlogsverleden hierin meespeelt.  Ook in het algemeen wordt er ingegaan op de verhoudingen tussen kunst en oorlog.  Deze dissertatie diept dus de materie van de frontkunst tijdens de Eerste Wereldoorlog uit, vooral in het kader van Bastiens bijdrage daarin.  

Er zijn weinig kunstenaars die van zo veel verschillende genres en thema’s geproefd hebben in hun leven als Bastien.  Men kan natuurlijk een aantal panoramaschilders en frontkunstenaars aanhalen en opsommingen maken van portretschilders, landschapschilders, beeldhouwers en dergelijke, maar de kans dat men nóg iemand vindt, die zo veelzijdig was als Bastien, is klein.  Deze verhandeling wil hem de hemel niet in prijzen, maar als men even stilstaat bij het gevulde leven dat hij heeft gehad, beseft men wel dat hij allerminst een eenzijdige man was.  Want naast zijn devotie tot de schilderkunst, heeft hij ook zijn aandeel gehad in de Belgische politiek, in het Belgische (artistieke) verenigingsleven en heeft hij heel wat belangrijke sociale relaties onderhouden.  Zijn toewijding tot dit alles was groot, maar het allergrootst was natuurlijk zijn adoratie voor de schilderkunst.

In deze studie werd gebruik gemaakt van al het bestaande onderzoek omtrent Bastien.  Dat onderzoek werd in deze thesis nog uitgebreid en daarbij werd er specifiek ingezoomd op zijn oorlogsverleden.  Aan het bestaande materiaal werden ongepubliceerde brieven en krantenartikels toegevoegd en ook de recentste nieuwtjes, bijvoorbeeld in verband met zijn ‘Panorama van de slag van de IJzer’.

Er bestaan al een aantal boeken, die hulde brengen aan Bastien.  Dit zijn stuk voor stuk belangrijke werken en ze werden dan ook gebruikt in dit onderzoek.  Toch blijken heel weinig van die werken álle aspecten van Bastiens leven uitgebreid te behandelen, waardoor er vaak een onvolledig beeld ontstaat.  Daarom werd hier geprobeerd alle bestaande literatuur samen te leggen en aan te sterken met krantenartikels die over Bastien verschenen zijn, passages uit zijn dagboeken, brieven die hij in de loop van zijn lange leven schreef en die nog nooit uitgegeven zijn en zaken die recent pas duidelijk werden. 

De bestaande literatuur diept vaak maar een klein aspect van Bastiens leven uit, maar is daarom niet minder belangrijk.  Zo beschreef zijn persoonlijke biograaf Pierre Vandendries, nog voor Bastien stierf, zijn leven en artistieke prestaties.  Maar de schilder leefde, na het verschijnen van dit boek, nog twintig jaar gelukkig samen met zijn vrouw Johnnie en dus in die zin is dat werk niet compleet.  Verder werden er heel wat tentoonstellingscatalogi uitgegeven, die ingaan op de schilderkunst van Bastien, maar deze werken geven slechts een korte beschrijving van zijn leven.  De enige uitzondering hierop is Alfred Bastien en het IJzerpanorama, een catalogus uit 2001, geschreven door Alex Deseyne.  Hierin wordt wel getracht een zo volledig mogelijk beeld te geven van Bastiens bestaan.  Dit jaar werd eveneens een deel van zijn dagboeken uitgegeven, door Thierry Grosbois.  Dit toont dat er recent veel belangstelling ontstaan is voor het leven en het werk van Alfred Bastien.

Naast al deze werken, werden er ook reeds twee verhandelingen betreffende Bastien gemaakt.  De eerste daarvan is een thesis uit 1983, geschreven door Louis-Michel Colot.  De titel Le Panorama de la bataille de l’Yser par Alfred Bastien, verraadt onmiddellijk de invalshoek van het werk.  Colot geeft daarin een compleet beeld van alle aspecten van het bekendste panorama van Bastien, maar is daarbij niet echt ingegaan op de rest van diens leven.  Daarnaast verscheen er in 1990 een thesis van Valérie Montens, die het politieke aspect van Bastiens leven volledig belicht en daarbij gebruik maakt van zijn dagboeken.  Zij maakt in mindere mate melding van Bastiens schilderkunst.  Valérie Montens publiceerde eveneens een aantal brieven van hem. 

Om te beginnen zijn natuurlijk die werken, die concreet over Bastien handelen, heel belangrijk.  Maar omdat dit onderzoek zich vooral wou toespitsen op het oorlogsaspect in Bastiens bestaan, moest er ook gekeken worden naar literatuur in verband met de verhouding tussen kunst en oorlog.  Het viel op dat er ook hierover recent heel wat verschenen is: vanaf het einde van de jaren 1990 herleefde de interesse voor oorlogskunst.  Dit hangt natuurlijk samen met de vele tentoonstellingen die er over dat onderwerp gerealiseerd zijn.  De belangrijkste catalogus hieromtrent is Het front in kleur, die verscheen in 1999.  Daarin wordt een globaal overzicht gegeven van de frontkunst in de Eerste Wereldoorlog.  Daarnaast verschenen er ook heel wat werken, die specifiek handelen over één bepaald aspect van de oorlogskunst.  Daar is de tentoonstellingscatalogus Fauvisme aan het front een goed voorbeeld van.  Het is hierbij zeer opmerkelijk dat de werken over de oorlogskunst ofwel dateren van vlak na de Eerste Wereldoorlog, ofwel recent gepubliceerd zijn.  Deze tendens kan eigenlijk in heel de bibliografie vastgesteld worden en levert bewijs voor de recente belangstelling voor de oorlogskunst, Bastiens kunst en de panoramaschilderkunst. 

Naast de werken over de oorlogskunst, werden er eveneens werken rond panoramaschilderkunst geraadpleegd.  Ook hierover bestaat een groot aanbod, maar vaak spitsen die werken zich toe op het fenomeen van de panorama’s in het algemeen, de technieken en methoden en dergelijke, ofwel breiden ze de materie juist uit tot het internationale panoramafenomeen, waarbij ze meerdere doeken over heel de wereld bespreken.  Er zijn dus maar een aantal werken die specifiek Bastiens panorama’s tot onderwerp hebben.  Daarbij valt ook op te merken dat men vooral oog heeft voor diens ‘Panorama van de slag van de IJzer’ en daarnaast eveneens (in mindere mate) voor zijn ‘Panorama van Congo’.  Er is derhalve maar heel weinig geschreven over zijn derde panorama: het ‘Panorama van de slag van de Maas’.  Enkel Jacky Marchals werk is hier een meerwaarde. 

Over het bestaan van een diorama, gemaakt door Bastien, is de kunstwereld nauwelijks op de hoogte, daar het maar in een aantal werken terloops vermeld werd.  Rond dit ‘Diorama van Nieuwpoort’ heerst dus een gebrek aan informatie.  Dat moet men ook constateren in verband met Bastiens restauratie van Wauters ‘Panorama van Caïro en de boorden van de Nijl’.  Hieraan wordt in de literatuur eveneens weinig aandacht besteed.  In deze uitdieping van het panoramafenomeen en in het bijzonder van de panorama’s van Bastien, kwam ook literatuur in verband met de Wereldtentoonstellingen van pas.  Zo werden er catalogi van toen, grondplannen, foto’s en krantenartikels geraadpleegd.  Daarin stond wel de informatie die nodig was omtrent Bastiens ‘Panorama van Congo.’ 

Het onderzoek naar het leven van Bastien is een louter Belgisch gebeuren.  Er bestaan bijvoorbeeld wel tentoonstellingscatalogi van evenementen uit het buitenland, waar Bastiens schilderijen aanwezig waren, maar er werd daar geen algemeen werk geschreven rond de kunstenaar.  Dit heeft mogelijk ook te maken met het feit dat Bastiens schilderijen zich voor het merendeel in België bevinden en dat hij ook de ambitie niet had om de wereld te veroveren.  Hij is en blijft een Belgische schilder en hoewel hij vele reizen ondernomen heeft en een aantal werken buitenlandse musea sieren,  geniet hij toch voornamelijk bekendheid in eigen land.  Hij heeft niet de reputatie van een Picasso of een Van Gogh, maar desalniettemin wist hij toch een groot (Belgisch) publiek te bereiken. 

Toch werd er in verband met het samengaan van kunst en oorlog reeds veel onderzoek gedaan.  Vooral met informatie over de kunst in de Eerste Wereldoorlog werden al heel wat bladzijden gevuld.  In België zelf werden naar aanleiding van een aantal tentoonstellingen in verband met die materie, ook boeken gepubliceerd, zoals al aangehaald werd.  Maar in het buitenland werd er eveneens vlijtig onderzoek gedaan naar de oorlogskunst, zowel over literatuur en muziek als over schilderkunst.  Voornamelijk in Engeland werd er veel onderzocht over de verhouding tussen kunst en oorlog.  Het is namelijk zo dat Londen, tijdens de oorlog zelf, een toevluchtsoord was voor Belgische kunstenaars.  Daarom werden er heel wat tentoonstellingen georganiseerd in verband met frontkunst, waarvan bijvoorbeeld de tentoonstellingscatalogus van Belgian art in exile uit 1916 getuigt.  In datzelfde jaar werd er nog een belangrijk werk geschreven: A book of Belgium’s gratitudes, dat eveneens de frontkunst van naderbij bekijkt.  Maar ook recent werden er nog boeken gepubliceerd in verband met deze materie, zoals bijvoorbeeld A bitter truth, een boek dat handelt over de avant-gardekunst in de Grote Oorlog. 

Niet enkel de Britse onderzoeken droegen echter bij tot de kennis over de oorlogskunst, ook Frankrijk kent heel wat publicaties over deze materie.  Vooral in de laatste jaren werd er hier onderzoek gedaan.  Hiervan getuigen bijvoorbeeld Le silence des peintres en Peindre la grande guerre, die beiden in de jaren ’90 verschenen.  Bij onze bovenburen zagen eveneens een aantal publicaties het licht.  Ook hier werd een tentoonstelling (Kunst in ballingschap) georganiseerd in verband met de artistieke activiteiten in de periode 1914-1918.  Tijdens de oorlog zelf werd de drukpers al aangewend om Het rijk der stilte (de kunst en de oorlog) te publiceren.  Zelfs Duitsland, dat de oorlog verloren had, deed onderzoek naar de frontkunst.  Opmerkelijk is ook de overzeese interesse in de materie.  Zo publiceerde men in Canada een aantal werken, zoals de tentoonstellingscatalogi Colours of the war en Canvas of war.  Zij zijn het beste bewijs dat niet alleen Europa geïnteresseerd is in dat artistieke stukje van de oorlog.  

Voor de toekomst lijkt het enige aspect van Bastiens leven, waar echt nog onderzoek gedaan kan worden, de materie van Le Sillon.  Er bestaat een licentiaatverhandeling met als titel De perceptie en receptie van Le Sillon in België (1900-1910), geschreven door Steven Mertens in 1998 en er is natuurlijk een hele reeks tentoonstellingscatalogi, maar die lijken ontoereikend genoeg om het hele verhaal te reconstrueren en het eventueel te contrasteren met het relaas van groepen als Les XX en La Libre Esthétique, uit dezelfde periode.

Concreet werd deze thesis ingedeeld in 3 hoofdstukken.  Het eerste behandelt Bastiens leven, zijn karakter en politieke interesses en gaat eveneens dieper in op zijn kunststijl.  Het werpt daarnaast ook een blik op zijn sociale relaties en in het bijzonder zijn vriendschap met de Belgische koninklijke familie.  Het tweede hoofdstuk belicht Bastiens kunst, met name zijn panorama’s en diorama, zijn portretten, natuurlandschappen, beeldhouwwerken en dergelijke.  In het laatste stuk werd een beeld geschetst van zijn belevenissen in de Eerste Wereldoorlog.  Vooreerst werd zijn carrière als soldaat belicht en daarna werd zijn leven aan het front uitgediept.  Ook het aspect van de oorlogskunst wordt aangehaald: de artistieke activiteiten aan het front, de manier waarop schilders moesten werken in de oorlogsjaren, de liefdadigheid die op gang kwam en dergelijke.  Op die manier werd getracht het leven van één van de belangrijkste realistische schilders van België zo volledig mogelijk te vertellen. 

©Niets uit de website  mag worden verveelvoudigd en/of openbaar gemaakt door middel van druk, fotokopie, microfilm of op welke andere wijze ook, zonder voorafgaande toestemming van de auteur.
E-thesis kan niet verantwoordelijk worden gesteld voor de inhoud van de hier verzamelde publicaties. Elke auteur is en blijft volledig verantwoordelijk voor de volledige inhoud van zijn werkstuk.
Elke auteur heeft ten allen tijde het recht wijzigingen aan te brengen aan zijn/haar scriptie of die van E-thesis te laten verwijderen.

De op E-thesis voorkomende tekstfragmenten, grafieken, tabellen, afbeeldingen, foto's enz.  dienen als ondersteuning van het betoog in een wetenschappelijk werk. Zij worden voorzien van de nodige bibliografische referenties (voor zover dit mogelijk is). Indien de maker en/of rechthebbende bezwaar heeft tegen het gebruik van een citaat uit zijn of haar werk of indien er onbedoeld een storende fout is in geslopen, dan kan deze dat kenbaar maken en zullen wij het desbetreffende citaat onmiddellijk aanpassen of verwijderen.

All rights reserved. No part of this site may be reproduced without the written permission of the author.