Schilderen of schieten?
De impact van de Wereldoorlogen
op het
leven en het werk van
Alfred Bastien
(1873-1955)
Liesbeth Van Hasselt
Scriptie voorgelegd aan de Faculteit Letteren en
Wijsbegeerte,
voor het behalen van de graad van
Licentiaat in de Geschiedenis.
Academiejaar: 2005-2006
Katholieke Universiteit Leuven
Promotor: Prof. Dr. TOM VERSCHAFFEL
| home | lijst scripties | inhoud | volgende |
HOOFDSTUK 1: ALFRED BASTIEN – EEN BIOGRAFIE
1. Alfred Bastien: een biografisch overzicht
a. Bastien en zijn eigenzinnig karakter
b. Bastien waagde zich eveneens aan de politiek
2. Bastien als traditionele kunstenaar
a. Bastiens academische opleiding
b. Bastiens liefde voor andere culturen
c. Bastiens kunststijl en zijn inspiratoren
d. Bastiens engagement aan de Academie van Brussel
a. Bastiens intense vriendschappen
b. Bastiens relatie met de koninklijke familie
HOOFDSTUK 2: ALFRED BASTIEN – ZIJN KUNST
a. Het negentiende-eeuwse panoramafenomeen
b. Het Panorama van Congo
c. Het Panorama van de slag van de IJzer
d. Het Panorama van de slag van de Maas
e. De restauratie van het Panorama van Caïro en de boorden van de Nijl
f.Het Diorama van Nieuwpoort
2. Andere werken die getuigen van Bastiens creativiteit
a. Bastiens portretten
b. Bastiens natuurlandschappen
c. Bastiens introductie in de beeldhouwkunst
d. Bastiens werken sierden vele tentoonstellingen
HOOFDSTUK 3: ALFRED BASTIEN EN DE ALLESVERWOESTENDE EERSTE WERELDOORLOG
1. Bastiens carrière als oorlogsvrijwilliger in het Belgische leger
2. Leven en een klein beetje sterven aan het Belgische front
3. Penseel of geweer? Kunst aan het Belgische front
a. De oprichting van ‘Le Section documentaire artistique de l’armée’
b. Bastiens kunst drukt hoop en wanhoop uit
c. Tentoonstellingen om het soldatenleven aangenamer te maken
d. Liefdadigheid aan het front: ‘Les asiles des soldats invalides belges’
e. Wat bracht de Wapenstilstand?
De wet op de auteursrechten maakt het ons onmogelijk om alle afbeeldingen bij deze thesis te tonen. Op meerdere plaatsen ontbreekt er één of meerdere afbeeldingen. Wie een volledige versie van deze scriptie wil kan die aanvragen via ethesis of via de auteur.
SAMENVATTING
Alfred Bastien werd geboren in de buurt van Brussel op 16 maart 1873. Reeds vroeg in zijn leven wist hij dat hij een schilder wou worden. Daarom ging hij studeren aan de Academie van Schone Kunsten in Gent en in Brussel, in de klas van Jean Delvin en Jean Portaels. Deze opleiding bleef belangrijk in heel zijn leven, want daardoor werd hij een traditionele, academische schilder. Hij weigerde de moderne schilderkunst, die rond de eeuwwisseling gemaakt werd, mooi te vinden. Hij schilderde liever realistische werken, met een romantische toets. Het is daarom niet verbazingwekkend dat zijn grootste voorbeelden Eugène Delacroix en Gustave Courbet waren. Bastien was een kind van de negentiende eeuw en hij was té eigenzinnig om zijn romantische ‘roots’ op te geven. Hij werd een voorvechter van de traditionele kunst en daardoor voegde hij zich bij Le Sillon, een groep realistische schilders die zich afzetten tegen moderne kunst. Hij werd een rebel in de ogen van vele kunstenaars en hij gebruikte zijn geschriften om zijn woede ten opzichte van het modernisme, uit te drukken. Hij engageerde zich eveneens in de politiek, wanneer hij na de Tweede Wereldoorlog lid van de Communistische Partij werd. Hij ijverde voor vrede en wou iets doen aan de chaos die de Tweede Wereldoorlog met zich mee had gebracht. Maar uiteindelijk kwam hij tot de conclusie dat zijn hart bij het schilderen lag en trok hij zich terug uit de politiek.
Over heel de wereld zocht Bastien inspiratie voor zijn schilderijen. Hij reisde bijvoorbeeld naar Canada, Algerije, Egypte, China, Japan en Belgisch Congo. Aan de andere kant hield hij ook van een wandeling in het woud om het bosgezicht en de dieren bij de vijver te schilderen. Hij maakte eveneens een groot aantal portretten van zijn familie en vrienden. Hij was het soort schilder die geen genoegen nam met één genre. Bastien wou alle genres ontdekken, inclusief de beeldhouwkunst. Maar zijn meest bekende schilderijen zijn zeker en vast zijn panorama’s. Deze populaire negentiende-eeuwse schilderijen kenden een groot succes en ze waren dan ook te vinden in elke metropool. Maar uiteindelijk werden deze panorama’s voorbijgestreefd door de moderne massamedia en bijgevolg zijn bijna alle panorama’s verdwenen of ontoegankelijk voor het publiek.
Bastien schilderde drie van deze gigantische schilderijen. De eerste (het Panorama van Congo) werd tentoongesteld op de Wereldtentoonstelling van Gent in 1913 en die van Brussel in 1935. De intentie was de Belgen te overtuigen van het feit dat de kolonisatie van Congo tot een hoger doel diende. Bastiens tweede panorama (het Panorama van de slag van de IJzer) werd vlak na de Eerste Wereldoorlog geschilderd en moest de heroïsche actie van de Belgische en de Geallieerde troepen in de verf zetten. Het werd zijn meest bekende werk, maar het bleek ook zijn grootste nachtmerrie te zijn. Na de oorlog werd het schilderij namelijk de inzet van een lange reeks discussies omtrent de restauratie van het doek. In 1937 schilderde Bastien zijn derde panorama (het Panorama van de slag van de Maas). Dit schilderij vertelde opnieuw het verhaal van een veldslag in de Eerste Wereldoorlog, waarbij een groot aantal soldaten gesneuveld was. Door het succes van zijn panorama’s, werd Bastien een zeer geapprecieerde Belgische schilder, maar het zou niet juist zijn om hem vast te pinnen op zijn panorama’s, want Bastiens kunst had veel meer te bieden.
Het doel van deze thesis is aan te tonen op welke manier de Eerste en (in mindere mate) ook de Tweede Wereldoorlog een deel van Bastiens leven determineerde. Wanneer de Grote Oorlog uitbrak, besliste Bastien het leger te vervoegen. Eerst diende hij niet als een schilder, maar als een soldaat. Snel echter, werd het duidelijk dat het leger zijn schilderskwaliteiten zou aanwenden, bijvoorbeeld om schetsen te maken van de vijandelijke posities. Zo kwam het dat vele kunstenaars gevraagd werden kaarten te tekenen of legermateriaal te camoufleren. Wanneer later de situatie aan het IJzerfront gestabiliseerd was, besliste de overheid meer vrijheid te geven aan de soldaat-kunstenaars. Zo werd uiteindelijk de ‘Section documentaire artistique de l’armée’ opgericht. Naar alle waarschijnlijkheid speelde Bastien een belangrijke rol in de stichting van deze legerafdeling, maar spijtig genoeg heerst er een zekere vaagheid rond deze kwestie. In ieder geval was hij een sleutelfiguur in de legersectie van de officiële schilders.
Het hoofdkwartier van de ‘Section Artistique’ was gestationeerd in De Panne, maar omdat dat veel te ver van het front lag, werden er twee nieuwe centra opgericht. Eén was te vinden in Lo en een tweede vond men in Nieuwpoort. Bastien en zijn vrienden Wagemans, Huygens en Lynen vonden een onderkomen in Nieuwpoort. Dat was de basis van waaruit hij, via zijn schilderijen, een getuigenis van de oorlog maakte. Hij probeerde de oorlog te overleven, met al de mentale schade die dat met zich meebracht. Hij zag zijn vrienden sneuvelen, hij vreesde dagelijks voor bommen en hij was nooit zeker over de volgende dag. Hij moest proberen een plaats te geven aan dit mentale trauma. Omdat zijn lijden zo diep was, maken de schilderijen die hij tijdens de oorlog schilderde, een belangrijk deel uit van zijn oeuvre.
Het is het vermelden waard dat Bastien een persoonlijke vriend was van de Belgische koning Albert en koningin Elisabeth. Hun vriendschap stamde af uit de periode voor de Eerste Wereldoorlog, maar tijdens de oorlog werd zijn relatie met het koninklijke paar sterker. Vooral hun zoon Karel werd een zeer goede vriend van Bastien. Bastien leerde hem schilderen en hij speelde een vaderfiguur voor de prins.
Na de oorlog probeerde Bastien een nieuw leven op te starten. De rebel die hij voordien was geweest, was verdwenen in de oorlogsmiserie. Hij wenste enkel het lijden waar hij doorheen was gegaan, te vergeten. Maar dat is hem niet gelukt. Hij verhuisde naar zijn geliefde Zoniënwoud en leed een vredevol leven tussen zijn schilderijen. Hij bracht het merendeel van zijn tijd door met de liefde van zijn leven, een verpleegster die Bastien aan het front had leren kennen, toen hij van zijn wonden genas in 1916. Hij bleef deelnemen aan projecten, schilderde nog een diorama en leidde nog een aantal leerlingen op. Maar zijn gezondheid liet hem in de steek en uiteindelijk stierf hij op 7 juni 1955, op 82-jarige leeftijd.
| home | lijst scripties | inhoud | volgende |
BRON FOTO HIERBOVEN: DESEYNE, Alfred Bastien en het IJzerpanorama [Tent.cat.2001], p 35.
©Niets uit de website
mag worden verveelvoudigd en/of openbaar gemaakt door middel van druk,
fotokopie, microfilm of op welke andere wijze ook, zonder voorafgaande
toestemming van de auteur.
E-thesis kan niet verantwoordelijk worden gesteld voor de inhoud van de hier
verzamelde publicaties. Elke auteur is en blijft volledig verantwoordelijk voor de
volledige inhoud van zijn
werkstuk.
Elke auteur heeft ten allen tijde het recht wijzigingen aan te brengen aan
zijn/haar scriptie of die van E-thesis te laten verwijderen.
De op E-thesis voorkomende tekstfragmenten, grafieken, tabellen, afbeeldingen, foto's enz. dienen als ondersteuning van het betoog in een wetenschappelijk werk. Zij worden voorzien van de nodige bibliografische referenties (voor zover dit mogelijk is). Indien de maker en/of rechthebbende bezwaar heeft tegen het gebruik van een citaat uit zijn of haar werk of indien er onbedoeld een storende fout is in geslopen, dan kan deze dat kenbaar maken en zullen wij het desbetreffende citaat onmiddellijk aanpassen of verwijderen.
All rights reserved. No part of this site may be reproduced without the written permission of the author.