BESLUIT

Het leven van een kunstenaar als Alfred Bastien valt natuurlijk niet te samen te vatten in een honderdtal bladzijden, daar het voer is om bibliotheken mee te vullen, maar toch is dit een poging om een globaal overzicht van zijn leven te schetsen.  Hierin kwamen zowel zijn hevige artistieke opvattingen en zijn kunststijl als zijn politieke visie, zijn vriendschappen en zijn reishonger naar voren.  Daarnaast kon er ook heel wat verteld worden over zijn panorama’s, omdat die enorme kunstwerken tot ieders verbeelding spreken.  Aan de hand van citaten werd een blik geworpen op de gedachtegang van een spijtig genoeg vaak vergeten Belgische schilder.  Maar het hoofddoel van deze thesis was het benadrukken van het enorme belang van de oorlog in het leven van Bastien.

            De mate waarin die oorlog inspeelde op Bastiens bestaan, kan eigenlijk nooit ten volle beseft worden.  Men kan niet weten hoe depressies zijn geest verloederden, hoe het gemis van zijn gesneuvelde vrienden zijn leven zwart kleurde, hoe zijn vrees om gedood te worden alles overschaduwde en hoe diep zijn haat ten opzichte van de Duitsers in zijn hart zat.  Alleen Bastien zelf en niemand anders kan hiervan getuigen.  Daarom zouden zijn dagboeken uit de Eerste Wereldoorlog een grote hulp geweest zijn, maar die konden tot ieders spijt niet gelezen worden.  Toch werd hopelijk door middel van deze thesis voldoende aangetoond hoe Bastien na de Wapenstilstand moest verdergaan met littekens die zich diep in zijn ziel gekerfd hadden. 

            Het proberen vatten van de betekenis van de oorlog in iemands leven is voor een jonge Belg in zekere zin moeilijk, omdat België al zestig jaar gespaard is gebleven van zo’n grote ellende.  Het aantal oud-strijders dat hun verhaal nog kan vertellen, vermindert elke dag.  Toch kan men zich in de oorlog inleven aan de hand van Bastiens brieven en schilderijen.  Op die manier werd aangetoond dat vanaf 1914 de oorlog Bastiens leven zou overheersen.  Hopelijk gaat op deze manier de herinnering aan Alfred Bastien nooit meer verloren.

            In het eerste hoofdstuk werd duidelijk gemaakt hoe Bastiens karakter veranderde door de belevenissen in de Grote Oorlog.  Zo is er, het op het eerste zicht banale, maar niet te onderschatten feit dat Bastien tijdens de oorlog zijn tweede vrouw Johnnie leerde kennen.  Zij zou zijn leven een andere wending geven.  Door haar liefde werd hij rustiger en samen met haar trok hij zich terug in de natuur om zijn oorlogservaringen te verwerken.  Zijn karakter onderging een grondige metamorfose onder invloed van de Eerste Wereldoorlog en mede door toedoen van zijn liefde voor de Engelse verpleegster.  Bastien, die daarvoor steeds voor een beetje discussie te vinden was, besefte plots wat écht belangrijk was in het leven.  De rebel, die hij voor de oorlog geweest was, en de conflicten die hij uitgelokt had, ruimden plaats voor een verantwoordelijke en bedeesde man, die ten allen tijde de vrede wou bewaren.  Maar de oorlog leverde hem niet alleen de liefde van zijn leven op, Bastien maakte er eveneens vrienden van wie hij zou blijven houden tot aan zijn dood.  De belangrijksten waren Léon Huygens, Maurice Wagemans en André Lynen, maar ook Kolonel Thys vulde vanaf de oorlog een plekje in Bastiens hart.  Daarnaast versterkte de oorlog zijn relatie met prins Karel, die vanaf dan zeer intens werd.  Bastien werd Karels mentor en vertrouwenspersoon.  Zijn huis werd een toevluchtsoord voor de koningszoon, wanneer die het even niet meer zag zitten.   

De Eerste Wereldoorlog sloeg overal in Europa diepe wonden en bracht onomkeerbare veranderingen teweeg.  Het belang van deze oorlog in het totstandkomen van de moderniteit is niet te miskennen.  Ook voor Bastien sloot de oorlog een tijdperk af: de periode van Le Sillon en de grote bewegingen, waarvan hij lid uitmaakte.  Zijn hevige anti-modernistische uitlatingen wist hij om te buigen in een soort tevredenheid over wat hij zelf bereikt had.  Daarmee is niet gezegd dat hij zijn reactionair standpunt verliet, maar Bastien besefte dat de strijd die hij tegen de modernisten leverde, niet meer iets was dat hij nodig had in zijn leven.  Hij had genoeg strijd gezien en wou vrede boven alles.  Zijn oriëntaalse schilderkunst werd van de ene dag op de andere ingeruild voor een imperialistische oorlogsschilderkunst.

Na de oorlog was Bastiens innerlijk zo hard getekend, dat zijn anti-Duitse gevoelens een hoogtepunt bereikten.  Zijn wonden heelden mettertijd een beetje, maar werden weer opengehaald bij het uitbreken van de Tweede Wereldoorlog.  Die riep alle herinneringen aan de Grote Oorlog terug op en bracht Bastiens gemoedstoestand tot een dieptepunt.  Dit alles deed hem zo hevig verlangen naar vrede, dat hij besloot de communistische rangen te vervoegen.  Hij hoopte op die manier nooit meer de gruwel te moeten aanschouwen die een oorlog met zich meebracht.  Want het waren mensen zoals Hitler, die gewone burgers zoals Bastien levenslange nachtmerries bezorgden.  Toch nam hij redelijk snel terug afstand van de communistische partij, omdat hij zich in alle rust en stilte aan zijn schilderijen wilde weiden.  Die schilderijen waren al wat hem nog restte: het enige (buiten Johnnie) dat hem nog gelukkig kon maken en hem kon redden van mentale ineenstorting.  

            In het tweede hoofdstuk getuigen Bastiens panorama’s van de wind van vernieling die door de oorlog geblazen werd.  Zowel zijn ‘Panorama van Congo’, als zijn ‘Panorama van de slag van de IJzer’ én zijn ‘Panorama van de slag van de Maas’ werden gedeeltelijk vernield in één van beide oorlogen.  Jaren van werk leken voor niets te zijn geweest en dat was onaanvaardbaar voor Bastien.  Twee van zijn panorama’s waren zelfs geïnspireerd op de Eerste Wereldoorlog, iets waarin geen enkele panoramakunstenaar Bastien gevolgd is.  Het IJzerpanorama en het Maaspanorama werden op die manier de ultieme getuigenissen van dit grote wereldconflict.  Daarnaast is het ook belangrijk op te merken dat vanaf 1914 Bastiens kunst niet meer louter gekenmerkt werd door portretten en natuurlandschappen, maar dat ook de oorlogsschilderijen hun intrede maakten in zijn atelier.  Die werken zijn misschien wel de belangrijkste kunstwerken van Bastiens hand.  Men moet hierbij duidelijk stellen dat de meeste oorlogskunstenaars na het conflict teruggrepen naar hun vroegere schilderkunst en hierbij afstand deden van het genre van de militaire schilderkunst.  Maar niet Bastien, daar hij na het uitroepen van de Wapenstilstand even vlijtig doorging met het schilderen van oorlogstaferelen.  Misschien werkte dit therapeutisch.

            Het derde hoofdstuk is volledig gewijd aan Bastiens leven tijdens de oorlog, dat plots veranderde van een prettig schildersbestaan in een harde soldatencarrière.  Hij had geen penseel meer in de hand, maar een geweer dat mensen kon doden.  Bastien zou vier jaar lang voortdurend vrezen voor zijn leven.  Twee keer moest hij in het ziekenhuis opgenomen worden, maar elke dag opnieuw moest hij zichzelf gelukkig prijzen dat híj niet diegene was die sneuvelde.  Hij had nooit beseft dat zijn heimwee naar huis zulke proporties zou aannemen.  Opvallend in de periode1914-1918 is ook dat ze een hele nieuwe schilderkunst op gang bracht.  Deze moderne kunst zou nooit meer dezelfde zijn, als de kunst die men bedreef voor het grote wereldconflict.  De schilderkunst van de meeste soldaat-kunstenaars onderging een grondige stijlverandering en voor het eerst kon men zien hoe kunst het frontleven aangenamer maakte, maar paradoxaal genoeg ook mensen deed gruwelen door de realiteit die afgebeeld werd.  

Ook Bastien kon zijn penseel niet opbergen.  Hij moest schilderen in een poging om de walging voor de oorlog van zich af te zetten.  Zo kon men ook een metamorfose waarnemen in Bastiens schilderkunst.  Zijn werken, die altijd realistisch en gedetailleerd geschilderd werden, werden plots gekenmerkt door een vlugge, bijna onafgewerkte stijl.  Zijn opleiding, die voordien heilig voor hem was, kon ineens geen antwoord meer bieden op zijn vragen.  Aan het front werd Bastien geconfronteerd met onderwerpen, die hij vroeger uit de weg zou zijn gegaan.  Hoe moest hij ruïnes, verlatenheid, lijken, gruwel en chaos schilderen?  Hiertegen was niemand opgewassen en dus ook Bastien niet.  Hij wilde zo graag gewoon een stukje natuur schilderen of een portret van een vriend, maar kreeg te kampen met een gevecht op leven en dood.  De wijze waarop dit alles Bastiens leven tekende, is eigenlijk op geen enkele manier samen te vatten in een aantal bladzijden: het was ongezien, alles overweldigend en absoluut. 

Door Bastiens toedoen werd de ‘Section documentaire artistique de l’armée’ opgericht, waardoor het ook voor andere kunstenaars gemakkelijker werd hun gevoelens om te zetten in schilderijen.  Toch kon Bastien niet harder verlangen naar de dag waarop hij weer als een vrij man zou kunnen schilderen.  Die dag kwam er en hij werd een sleutelmoment in Bastiens bestaan.  Nog nooit was het weerzien met zijn familie zo vreugdevol, nog nooit was de geur van de natuur zo intens en nog nooit was de lucht zo blauw als op die dag. 

            Men kan dus besluiten dat de Eerste en (in mindere mate) ook de Tweede Wereldoorlog voor een complete wijziging van Bastiens leven zorgden.  Hij is de ervaringen van aan het front nooit te boven gekomen en stierf als een man vol vragen.  Hoe kon ooit zoiets vreselijks plaatsvinden, hoe kon het geweten van een soldaat gezuiverd worden nadat hij een andere soldaat gedood had, hoe konden de mensen elkaar nog recht in de ogen kijken… Wat hij ook deed, deed hij vanaf 1918 met de oorlog in zijn achterhoofd.  De breuklijn die de oorlog in zijn leven geslagen had, was zo diep, té diep voor woorden. 

©Niets uit de website  mag worden verveelvoudigd en/of openbaar gemaakt door middel van druk, fotokopie, microfilm of op welke andere wijze ook, zonder voorafgaande toestemming van de auteur.
E-thesis kan niet verantwoordelijk worden gesteld voor de inhoud van de hier verzamelde publicaties. Elke auteur is en blijft volledig verantwoordelijk voor de volledige inhoud van zijn werkstuk.
Elke auteur heeft ten allen tijde het recht wijzigingen aan te brengen aan zijn/haar scriptie of die van E-thesis te laten verwijderen.

De op E-thesis voorkomende tekstfragmenten, grafieken, tabellen, afbeeldingen, foto's enz.  dienen als ondersteuning van het betoog in een wetenschappelijk werk. Zij worden voorzien van de nodige bibliografische referenties (voor zover dit mogelijk is). Indien de maker en/of rechthebbende bezwaar heeft tegen het gebruik van een citaat uit zijn of haar werk of indien er onbedoeld een storende fout is in geslopen, dan kan deze dat kenbaar maken en zullen wij het desbetreffende citaat onmiddellijk aanpassen of verwijderen.

All rights reserved. No part of this site may be reproduced without the written permission of the author.